https://sites.google.com/site/eirhnh303/philosophia-b-lykeiou
Τετάρτη 2 Δεκεμβρίου 2015
ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ>ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η 'ΑΛΗΘΕΙΑ'? ΣΧΟΛΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ Κ.Α.
φιλοσοφία β΄ λυκείου, ενότητα 3: τι εννοούμε με τη λέξη «αλήθεια»;
http://users.dra.sch.gr/symfo Βασίλης Συμεωνίδης, προσωπικός δικτυακός τόπος
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BB%CE%AE%CE%B8%CE%B5%CE%B9%CE%B1
http://users.dra.sch.gr/symfo Βασίλης Συμεωνίδης, προσωπικός δικτυακός τόπος
https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BB%CE%AE%CE%B8%CE%B5%CE%B9%CE%B1
ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ> ΤΙ ΕΙΝΑΙ 'ΑΛΗΘΕΙΑ'? ΑΠΟΨΕΙΣ.
http://www.voros.gr/fil/001.pdf
Για το νόημα του όρου Αλήθεια:
Σχεδίασμα για μια προσέγγιση στην έννοια της Αλήθειας
από την Αρχαιότητα ως τους καιρούς μας
Φ. Κ. Βώρος,
Διδάκτωρ Φιλοσοφίας, Επίτιμος Σύμβουλος
του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
Προοίμιο:
Ομολογώ ότι, όταν πρότεινα το θέμα τούτο για ένα φιλοσοφικό σεμινάριο, που δεν πραγματοποιήθηκε τελικά, αλλά είχε γίνει η πρότασή μου αποδεκτή, δεν είχα προϋπολογίσει τις πραγματικές διαστάσεις του: στο γνωσιολογικό / επιστημονικό επίπεδο και το ηθικοκοινωνικό. Ίσως γιατί στους καιρούς μας η Επιστήμη και η Τεχνολογία έχουν επιβάλει τη γνωσιολογική / τεχνολογική κυρίως άποψη της ανθρώπινης δραστηριότητας για την αντιμετώπιση αναγκών της ζωής
(απομακρύνοντας συνήθως την ηθικοκοινωνική άποψη).
Μόλις όμως άρχισα να ανακαλώ στη μνήμη και να καταγράφω πτυχές του θέματος, άρχισα και να αναρωτιέμαι κατά πόσο θα αναφερθώ στο γνωσιολογικό / επιστημονικό πεδίο ή θα προσπαθήσω να προσεγγίσω και την ηθικοκοινωνική διάσταση του θέματος. Με αυτό τον προβληματισμό διαμόρφωσα τις ενότητες που ακολουθούν:
Α΄. Συγκέντρωση μερικών εκφράσεων του φιλοσοφικού και επιστημονικού λόγου, που αποκαλύπτουν την επιστημονική - γνωσιολογική διάσταση του θέματος «αλήθεια».
Β΄. Συγκέντρωση εκφράσεων του καθημερινού λόγου, που αποκαλύπτουν την ηθική – κοινωνική διάσταση του όρου αλήθεια.
Γ΄. Προσπάθεια καταγραφής θεωριών που έχουν διατυπωθεί για το νόημα, το περιεχόμενο και έναν ορισμό της Αλήθειας, η οποία θεωρείται γνώρισμα απαραίτητο της γνώσης. Επίσης, προσπάθεια εντοπισμού της έδρας της αλήθειας. Βρίσκεται στα πράγματα ή στη διάνοια του ανθρώπου που τα γνωρίζει; Η άποψη του Αριστοτέλη είναι: «Οὐκ ἐν τοῖς πράγμασιν ἡ ἀλήθεια, ἀλλ’ ἐν τῇ διανοίᾳ» (=η Αλήθεια δεν υπάρχει στα πράγματα, για τα οποία γίνεται λόγος, αλλά στη διάνοια του ανθρώπου, η οποία εκφράζει το λόγο για τα πράγματα με τρόπο αληθινό ή λαθεμένο.
Μέρος Α΄
Μερικές εκφράσεις εμπιστοσύνης και επαίνου, αμφισβήτησης ή αμφιβολίας, προβληματισμού ή και αποστροφής της αλήθειας (λόγω κινδύνου για τον λέγοντα ή γράφοντα την αλήθεια) καταγράφονται για επισήμανση των διαστάσεων του θέματος.
1. Παρμενίδης (2.4): Ἡ ἀλήθεια πειθοῦς ἐστί κέλευθος (= η αλήθεια ανοίγει το δρόμο για την πειθώ). Για μας μένει το πρόσθετο ερώτημα: Η αλήθεια (ως γνωσιολογικό φαινόμενο) είναι που πείθει τον αποδέκτη ή η ειλικρίνεια (ως έκφραση ήθους) είναι που ανοίγει δρόμο για να πεισθεί ο αποδέκτης;
2. Δημόκριτος (fragment B΄ 117)1: «Ἐν βυθῷ ἡ ἀλήθεια» (=η αλήθεια βρίσκεται στο βάθος της πραγματικότητας και ο ερευνητής ή εραστής της είναι ανάγκη να διεισδύσει σ’ αυτό το βάθος, για να τη βρει και να νιώθει βεβαιότητα)2
3. Αναξαγόρας (Α΄ 102).
4. Δημόκριτος (Β΄125) ἐποίησε τάς αἰσθήσεις λεγούσας πρός τήν διάνοιαν: «τάλαινα φρήν παρ’ ἡμών τάς πύστεις : «Ὑπό ἀφαυρότητος τῶν αἰσθήσεων οὐ δυνατοί ἐσμέν κρίνειν τό ἀληθές» (= λόγω αδυναμίας των αισθήσεων δεν είμαστε σε θέση να κρίνουμε ποια και πού ακριβώς είναι η αλήθεια, πιθανή είναι και κάποια ψευδαίσθηση, που μας απομακρύνει από την αλήθεια).
5. Θουκυδίδης, Ξυγγραφή, (Α΄ 20): «Χαλεπόν εὑρεῖν τήν ἀλήθειαν (διότι) οἱ παρόντες τοῖς ἔργοις ἑκάστοις οὐ ταὐτά περί τῶν αὐτών ἔλεγον ἀλλ’ ὡς ἑκατέρων τις εὐνοίας ή μνήμης ἔχοι» (=είναι δύσκολο στον τομέα της ιστορίας να βρει κανείς την αλήθεια, γιατί οι αυτόπτες μάρτυρες γεγονότων, όταν ρωτιούνται δίνουν διαφορετική απάντηση, ενώ είχαν δει τα ίδια γεγονότα· αυτό σημαίνει ότι η αφήγησή τους εξαρτάται από το ποιον ευνοούν από τα πρόσωπα που έδρασαν και από το τι θυμούνται από αυτά που είδαν και άκουσαν). (όχι τάς πίστεις) λαβοῦσα ἡμέας καταβάλλεις; πτῶμά τοι τό κατάβλημα». (= Ο Δημόκριτος, για να απαντήσει στην απορία κατά πόσο οι αισθήσεις ή ο νους συμβάλλουν περισσότερο στην εύρεση της αλήθειας, διατύπωσε ένα φανταστικό διάλογο: «έβαλε τις αισθήσεις να λένε προς τη διάνοια (στο νου): «ταλαίπωρη, αφού πήρες από μας τις ειδήσεις για την πραγματικότητα που σε περιβάλλει, προσπαθείς να αρνηθείς τη συμβολή μας; Αν επιμείνεις σ’ αυτή την αλαζονική άποψη, συ είσαι που θα ξεπέσεις σε γνωσιακή φτώχια, αφού δε θα έχεις πληροφόρηση από μας για την πραγματικότητα»…).
6. Σοφιστής Γοργίας: «Κόσμος λόγῳ ἀλήθεια» (=Κόσμημα για τον ανθρώπινο λόγο είναι η αλήθεια). Ένα ερώτημα ή μια απορία γεννιέται από αυτήν τη διατύπωση: Το κόσμημα αυτό χαρακτηρίζει τον ανθρώπινο
1 H. Diels – W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, 68 Β΄117.
2 Η μετάφραση αρχαίων αποσπασμάτων γίνεται ελεύθερα και αναλυτικά, με την ελπίδα ότι έτσι διευκολύνεται ο αναγνώστης, ο οποίος δε δεσμεύεται να τηναποδεχτεί ή και να την βελτιώνει κατά την κρίση του.
3 ό.π., Α΄102. Ελληνική έκδοση από τον εκδοτικό οίκο «Παπαδήμας».
4 Πύστις: από το πυνθάνομαι (=πληροφορούμαι). Νομίζω ότι αυτή η γραφή είναι πιο σύμφωνη με το νόημα του κειμένου του Δημόκριτου (Fr. 125).
Με το λόγο ως έκφραση ή την ανθρώπινη σκέψη ως πρόθεση για ειλικρίνεια; Στην πρώτη περίπτωση παίρνει νόημα γνωσιακό/επιστημονικό, στη δεύτερη περίπτωση νόημα ηθικό.
Και ο σοφιστής Αντιφώντας αναφέρεται ότι έγραψε ειδική συγγραφή Περί Ἀληθείας με αναφορά κυρίως σε προβλήματα της Φυσικής επιστήμης, που έκανε τα πρώτα βήματά της με το πνεύμα των Ιώνων φιλοσόφων5
7. Ο Λουκιανός, (117-180 μ.Χ.), στη συγγραφή του: Πῶς δεῖ Ἱστορίαν .
συγγράφειν, § 39 έγραψε : «Τοῦ συγγραφέως ἔργον ἕν: Πῶς ἐπράχθη τό
ἔργον (ποίον τό γεγονός) εἰπείν καί πολύ ἀναγκαιότερον τήν ἀλήθειαν
εἰπείν, οὐ λογιζόμενος τί δόξει τῷδε και τῷδε ἀλλά τί πέπρακται λέγων»
(= του συγγραφέα το βασικό καθήκον είναι να γράφει πώς ακριβώς έγινε η πράξη την οποία αυτός αφηγείται και το πιο αναγκαίο είναι να γράφει την αλήθεια για τα γεγονότα, χωρίς να τον απασχολεί και να τον αναχαιτίζει η σκέψη για το πώς θα φανεί αυτή η αφήγηση στον τάδε ή τάδε, αλλά να αφηγείται τι ακριβώς έχει γίνει).
8. Ο Πολύβιος στο σύγγραμμά του Ιστορίαι, βιβλίο Α΄, § 14 έχει γράψει:
Καλλίστην παιδείαν ἡγητέον τήν ἐκ τῆς πραγματικῆς (αληθινῆς) Ἱστορίας περιγιγνομένην ἐμπειρίαν. Μόνη γὰρ αὕτη χωρίς κινδύνου ἀπό
παντός καιρού καί περιστάσεως κριτάς ἀληθινούς ἀποτελεῖ τοῦ βελτίονος (= Φρόνιμο είναι να θεωρούμε ότι η πιο σωστή παιδεία για τον
άνθρωπο είναι η εμπειρία που αποκομίζει από την πραγματική (αληθινή) ιστορία. Γιατί μόνη αυτή -χωρίς κανένα κίνδυνο επηρεασμού από τη χρονική στιγμή και τις μεταβαλλόμενες περιστάσεις- στον άνθρωπο, που αποκόμισε την εμπειρία από το παρελθόν του προσφέρει τα πιο σωστά κριτήρια, για να επιλέγει τον καλύτερο δρόμο για το μέλλον).
Ο ίδιος ιστορικός έχει γράψει ότι «αν από την ιστορική αφήγηση αφαιρεθεί η αλήθεια, ό,τι απομένει είναι κενολογία», «Ἐξ ἱστορίας ἀναιρεθείσης τῆς ἀληθείας λόγοι κενοί τό λειπόμενον».
9. Στους Νεότερους Χρόνους ο John Locke (1632-1704) έγραψε (αποφάνθηκε): Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu = τίποτε δεν υπάρχει στη διάνοια, που δεν πέρασε πρώτα από τις αισθήσεις6
5 Σχετικό λήμμα στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της Ελληνικής Ιστορίας, περίοδος Αρχαιότητας από την Προϊστορία ως το 330 μ.Χ. (από τις εκδόσεις National Geographic Society, στα πλαίσια επανέκδοσης της Ι.Ε.Ε. του Κων. Παπαρηγόπουλου). . Θυμίζει την άποψη του Δημόκριτου (πιο μπροστά, αρ. 4).
6 Η εκδοχή της αισθησιαρχίας ως προς την προέλευση της Γνώσης.
10. Ο Bertold Brecht, Γερμανός στοχαστής του Μεσοπολέμου, έγραψε δοκίμιο με τίτλο: Πέντε δυσκολίες να βρει κανείς (και να γράψει ή να πει) την αλήθεια.
11. Γερμανός στοχαστής των αρχών του 19ου αι. διατύπωσε το πάγιο καθήκον του μελετητή: να βρει για κάθε γεγονός στοιχεία επαρκή για να γράψει: «Wie es eigentlich gewesen war» (πώς πραγματικά έγινε αυτό); Προφανής η άποψη ότι μπορεί κανείς να βρει την ιστορική αλήθεια, αν σπουδάζει και αναλύει πραγματικά γεγονότα. .
12. Ο Βλαδίμηρος Μαγιακόφσκι έγραψε: «Με φλογισμένα χείλη πιες
γονατιστός απ’ το ποτάμι που το λένε γεγονός
13. Ο Κ. Βάρναλης στο ποίημά του με τίτλο: «Οι πόνοι της Παναγίας» παρουσιάζει τη μάνα του Χριστού να λέει με αγωνία ως Μάνα στο παιδί της, ίσως επειδή έλεγε αλήθειες ενοχλητικές για τους ισχυρούς της ημέρας και άρα κινδύνευε από αυτούς: . (Το γεγονός είναι η πιο πλούσια και αξιόπιστη πηγή ιστορικής σπουδής για προσέγγιση της αλήθειας).
Πού να σε κρύψω, γιόκα μου, να μη σε φτάνουν οι κακοί;
Σε ποιο νησί του Ωκεανού, σε ποια κορφήν ερημική;
………………………………………………….
Κι αν κάποτε τα φρένα σου το Δίκιο, φως της αστραπής,
κι η Αλήθεια σου χτυπήσουνε, παιδάκι μου, να μη την πεις.
Δεν είναι αλήθεια πιο χρυσή σαν την αλήθεια της σιωπής.
Θεριά οι ανθρώποι, δεν μπορούν το φως να το σηκώσουν.
Χίλιες φορές να γεννηθείς, τόσες θα σε σταυρώσουν.
14. Φ.Κ.Βώρος, «Για την υπεράσπιση μιας ιστορικής αλήθειας σχετικής με την ιστορία της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων».
Επίσης, «Αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας γενικά και ειδικά για την Εκπαίδευση».
Επίσης, ένα άρθρο στο περιοδικό Φιλόλογος (τεύχος 139) με τον τίτλο: «Προβλήματα σπουδής …και μορφωτικής αξιοποίησης της ιστορικής αλήθειας».
Προφανές ότι ο συντάκτης των άρθρων θεωρεί καίριο πρόβλημα την αναζήτηση, υπεράσπιση και αξιοποίηση της αλήθειας.
7 Κυκλοφορεί σε ελληνική μετάφραση με τον τίτλο Πολιτικά Δοκίμια.
8 Γεγονός: Ό,τι έχει γίνει από ανθρώπους. Για να γνωρίσει ο ερευνητής και να πλησιάσει την αλήθεια είναι ανάγκη να κάνει ερωτήματα όπως: Ποιοι έδρασαν; Πού; Πότε; Πώς; Γιατί; Ποια τα κίνητρα των δρώντων ή αντιδρώντων; Ποιες οι συνέπειες;
Μέρος Β΄.
Χρήση του όρου αλήθεια στον καθημερινό λόγο και σε τίτλους συγγραφών (άρθρων, βιβλίων, εφημερίδων), που αποκαλύπτουν συνήθως την ηθική – κοινωνική διάσταση του όρου αλήθεια.
1. Ευχές πολλών ατόμων που ενδιαφέρονται για κάποιο ζήτημα της
καθημερινότητας:
• να ακουστεί όλη η αλήθεια έστω και αν είναι πικρή,
• να αποκαλυφθεί η αλήθεια γυμνή,
• να λάμψει, επιτέλους, η αλήθεια.
2. Ο Πρόεδρος ποινικού δικαστηρίου καλεί κάθε μάρτυρα να επαναλαμβάνει: «Ορκίζομαι να είπω την αλήθειαν….και μόνην την αλήθειαν, χωρίς φόβο και χωρίς πάθος» (μολονότι η θρησκεία δεν επιδοκιμάζει τον Όρκο και υποδεικνύει στους πιστούς να αρκούνται στο ναι ή όχι9
3. Πολλοί εκδότες εφημερίδων ή συγγραφείς βιβλίων χρησιμοποιούν τον όρο αλήθεια ως τίτλο και έμμεση υπόσχεση στον αναγνώστη τους ότι αυτοί γνωρίζουν και σέβονται και προβάλλουν την Αλήθεια. Μερικά παραδείγματα: ).
• Στην Ανατολική Αττική κυκλοφορεί εφημερίδα με τίτλο: Η Αλήθεια.
• Η Εκκλησία εκδίδει έντυπο με τίτλο: Εκκλησιαστική Αλήθεια. (Προφανώς υποδηλώνει ότι εκφράζει την εκδοχή της Εκκλησίας για θέματα που την αφορούν).
• Μεγάλη εφημερίδα των Αθηνών επαναλαμβάνει ως υπότιτλο: Η αληθινή εφημερίδα (Real News) (Υποδηλώνει ότι αυτή αναζητεί και προβάλλει την αλήθεια).
• Πριν από 50-55 χρόνια σεβαστός καθηγητής Φιλοσοφίας (ο Χαρ. Θεοδωρίδης) έγραψε μονογραφία με τον τίτλο Επίκουρος και υπότιτλο: η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσμου (από κοινωνική άποψη), ότι ο αληθινός φιλοσοφικός στοχασμός πηγάζει από την κοινωνική αλήθεια.
4. Η αλήθεια σε τίτλους συγγραφών:
• Ο Αμβρόσιος Φραντζής, συγγραφέας Επιτομής της Ιστορίας της
Αναγεννηθείσης Ελλάδος (1715-1835), εν Αθήναις 1839, πρόσθεσε στον Πρόλογό του (τ. Α΄,σελ.δ΄-ε΄) ότι εξιστορεί «ὅσα ὠσίν ἠκούσαμεν, ὅσα αὐτοψεί εἴδομεν», (=όσα έμαθε ως αυτήκοος και αυτόπτης μάρτυρας). Ένδειξη ειδικής φροντίδας για την αλήθεια της αφήγησής του.
• Και ο Μακρυγιάννης στα Απομνημονεύματά του (Α΄,107) εκφράζει την πρόθεσή του γράφοντας: «Θα σημειώσω γυμνήν την αλήθειαν».
9 Θουκυδίδη Κοσμόπουλου, Ο όρκος δια μέσου των αιώνων, ως θεσμός θρησκευτικός και νομικός, Αρχαία Ολυμπία, 2005, σελ. 9
• Ο Σπ.Μπέκιος, αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης, έλαβε μέρος και στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου (25/26 Νοέμβρη 1942) και αργότερα, για να υπερκεράσει τους ισχυρισμούς πολλών άλλων για το ρόλο τους, έγραψε ογκώδες βιβλίο: Η Αλήθεια που καίει. Προφανής υποδήλωση ότι κάποιοι δεν επιθυμούν να ειπωθεί (να γραφεί) η αλήθεια για το ρόλο τους.
• Ο Χρ. Σωφρονάς, που «φιλοξενήθηκε» ως εξόριστος στη Μακρόνησο (1947-49), έγραψε βιβλίο με τον τίτλο: Ένας Μακρονησιώτης θυμάται τη δεκαετία 1940-50 (με υπότιτλο): μια αληθινή ιστορία (Καλαμάτα 2007). Και ανάμεσα στα άλλα δημοσιεύει επιστολή ενός αρχιβασανιστή, που ομολογεί τη μετάνοιά του, με βαθιά «ευλάβεια για την ιστορική αλήθεια».
• Ο Δημ. Σέρβος έγραψε βιβλίο για το επίμαχο θέμα του Παιδομαζώματος10
• Ο Κώστας Βάρναλης έγραψε βιβλίο με τον τίτλο: Η Αληθινή Απολογία του Σωκράτη. Προφανής ο υπαινιγμός ότι τα σχετικά κείμενα του Πλάτωνα ή του Ξενοφώντα Απολογία του Σωκράτη δεν αποδίδουν την Αλήθεια. και με την προσθήκη /διευκρίνιση: Ποιος φοβάται την αλήθεια (Σύγχρονη Εποχή, 2001).
• Ρώσος συγγραφέας (της εποχής της ΕΣΣΔ) έγραψε βιβλίο με τον τίτλο The Real Truth (Η πραγματική Αλήθεια) σχετικά με τη μεταχείριση που είχαν οι Εβραίοι από το σοβιετικό Κράτος και από άλλες χώρες τον καιρό που μετακινούνταν οι Εβραίοι από τις χώρες της Διασποράς προς την αρχαία πατρίδα τους. Προφανής ο υπαινιγμός του ότι η δική του αλήθεια είναι πιο τεκμηριωμένη.
• Bertold Brecht στο βιβλίο του Πέντε δυσκολίες για να γράφει κανείς την Αλήθεια έχει περιλάβει στη σελίδα 46 ως τίτλο κεφαλαίου: Για την αποκατάσταση της Αλήθειας και στην ίδια σελίδα έχει περιλάβει την πρόταση / κρίση, ότι κάποια προσθήκη σε ένα κείμενο μπορεί να «…δίνει πολλές φορές στο λόγο την επίφαση της αλήθειας». Προφανώς υπαινίσσεται καταστάσεις ή προθέσεις απόκρυψης ή παραποίησης της αλήθειας από άλλους παράγοντες.
• Ο Μάκης Μαΐλης στο βιβλίο του Από την 4η Αυγούστου 1936 ως τις μέρες μας (σελ. 22) έχει γράψει: «Υπάρχουν διαφορετικές αλήθειες, που αντιστοιχούν σε διαφορετικά συμφέροντα» ή εκφράζουν διαφορετικές ιδεολογίες. (Θυμίζει την άποψη του Θουκυδίδη: «οἱ παρόντες τοῖς ἔργοις ἑκάστοις οὐ τά αὐτά περί τῶν αὐτών λεγον……ἀλλ’ ὡς εκατέρων τις εὐνοίας ἤ μνήμης ἔχοι» (πιο
μπροστά αρ. Α 5).
10 Φ. Κ. Βώρου, Το Παιδομάζωμα (άρθρο στο site: www.voros.gr )
• Σε μια ποιητική συλλογή που κυκλοφόρησε το 2005 διαβάζω τους στίχους: «Μύθοι, ιστορίες// γνώση και ήχοι// απ’ το βάθος του χρόνου//δείχνουν της αλήθειας// τη συρρίκνωση»11
• Στην εφημερίδα «Καθημερινή» (19-1-2003) σύγχρονος πολιτικός έγραψε άρθρο με τίτλο: «Η αλήθεια για την ενταξιακή πορεία της Κύπρου». Προφανώς υπαινίσσεται ότι με όσα κυκλοφορούν άλλοι παρακάμπτουν ή παραποιούν την αλήθεια. .Νομίζω φανερό ότι η δημιουργός των στίχων προβληματίζεται βλέποντας την ηθική – κοινωνική όψη της αλήθειας να υποχωρεί, ανεξάρτητα αν η γνωσιολογική – επιστημονική όψη της κερδίζει έδαφος.
• Πρόσφατα (9-5-2010) στην εφημερίδα «Το Παρόν» (σελ. 11) δημοσιεύτηκε άρθρο ενός πολιτικού με τίτλο: «Στο λαό την Αλήθεια και όχι παραμύθια». Προφανές ότι ο συντάκτης του άρθρου θεωρεί την αλήθεια12 χρέος ηθικό, κοινωνικό, πολιτικό.
Γ΄. Θεωρίες που έχουν διατυπωθεί για το νόημα, το περιεχόμενο και έναν ορισμό της Αλήθειας:
Ο πρώτος (όσο γνωρίζω εγώ) ορισμός της ανθρώπινης γνώσης έχει συνδέσει αυτή τη νοητική διαδικασία με την αλήθεια ως βασικό γνώρισμά της και μόνιμη επιδίωξη του ανθρώπου. Ο Πλάτων (στο διάλογο Θεαίτητος, §§ 201-202) παρουσιάζει ένα συνομιλητή να λέει συμπερασματικά: «Ἒστιν οὖν ἐπιστήμη (γνώση εξακριβωμένη, βεβαιωμένη) δόξα ἀληθής μετά λόγου» (= είναι, λοιπόν τεκμηριωμένη και αξιόπιστη μια γνώμη που έχει επαληθευτεί με τη λογική ικανότητα των ανθρώπων)13
11 Ζωής Πετρουπουλέα, Η Ποίηση γεννιέται κάθε αυγή, Αθήνα 2005, σελ. 9. . Και αργότερα ο ίδιος ο Πλάτων διευκρίνισε: «Αἱ
12 Με την ευκαιρία σημειώνω ότι διαβάζοντας την πλατωνική Απολογία του Σωκράτη είχα σημειώσει στο περιθώριο των σελίδων το πόσες φορές υπάρχουν εκφράσεις του τύπου που ακολουθεί:
-…εὖ ἴστε ὃτι ἀληθές ἐστι…
- …μή ἂχθεσθέ μοι λέγοντι τά ἀληθῆ…
- …καί ἀληθῆ ἐστί καί εὐέλεγκτα….
-…ὑπó τῆς ἀληθείας ὠφληκότες…
-…ἓν τι διανοείσθαι ἀληθές…
- …αἰσχύνομαι οὖν ὑμῖν τά ἀληθῆ εἰπεῖν…
-…ὃτι ξυνίσασι Μελήτῳ μέν ψευδομένῳ ἐμοί δέ ἀληθεύοντι…
(σύνολο 19 χρήσεις της έννοιας αλήθεια σε κείμενο 42 μικρών παραγράφων).
13 Φ. Κ. Βώρου, «Είναι δυνατός ο ορισμός της γνώσης;» (Φιλοσοφία, επετηρίδα του
Κέντρου Έρευνας της Ελληνικής Φιλοσοφίας (ΚΕΕΦ), τ. 1ος , 1971)
δόξαι αἱ ἀληθεῖς οὐ πολλοῦ ἄξιαι εἰσίν ἕως ἀν τις δήσῃ αὐτάς (ως) αἰτίας λογισμῷ»,(Πλάτων, Τίμαιος, 29 b-d),
Ο Αριστοτέλης αργότερα διατύπωσε την άποψη ότι αυτό το γνώρισμα της Αλήθειας «οὐκ ἒστιν ἐν τοῖς πράγμασιν ἀλλ’ ἐν τῇ διανοίᾳ», όπως γράψαμε παραπάνω.
Και αιώνες ύστερα ο Λουκιανός (117- 180 μ.Χ.) στο έργο του: Πῶς δεῖ τήνἹστορίαν συγγράφειν διευκρίνισε ότι η ζητούμενη ιστορική αλήθεια βρίσκεται στα γεγονότα, στο «πώς επράχθη το έργον»14, κάτι «δύσκολο για την ιστορική έρευνα», όπως είχε επισημάνει ο Θουκυδίδης15
Αργότερα λατινόφωνοι συγγραφείς αποφάνθηκαν: «Veritas est adaequatio rei» (αλήθεια είναι η νοητική εικόνα που αντιστοιχεί προς το πράγμα το οποίο απεικονίζει). πολύ νωρίτερα.
Και ο Βρετανός Jοhn Locke (1632-1704) γράφοντας στη λατινική γλώσσα διατύπωσε την άποψη ότι απαραίτητη για τη διαδικασία της γνώσης είναι η συνεργασία των αισθήσεων, που φέρνουν την πληροφορία / εικόνα των πραγμάτων, και της νόησης που την επεξεργάζεται16. Έγραψε συγκεκριμένα: «Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu» (Δεν υπάρχει τίποτε στη διάνοια που δεν πέρασε πρώτα από τις αισθήσεις)17. Την τοποθέτηση αυτή είχε διατυπώσει με τρόπο γλαφυρό 2.000 χρόνια νωρίτερα ο Δημόκριτος18
Από τους νεότερους και σύγχρονους στοχαστές άλλοι υπερτιμούν τη συμβολή των αισθήσεων (αισθησιαρχία), άλλοι του νου και κάνουν λόγο και για έμφυτες ιδέες (Νοησιαρχία). Οι πραγματιστές από την πλευρά τους τονίζουν ιδιαίτερα την πρακτική χρησιμότητα που προκύπτει από την αλήθεια για τον άνθρωπο. .
14 Πιο μπροστά (Α΄7) το σχετικό απόσπασμα.
15 Πιο μπροστά (Α΄, 5).
16 Αναλυτικά και τεκμηριωμένα όλα αυτά στα βιβλία: Δημ. Κούτρα, Θέματα Φιλοσοφίας (Αθήνα 2002), ειδικά στο κεφάλαιο: «Το Πρόβλημα της Αλήθειας» σελ. 37-71, Κων. Γ.-Α. Νιάρχου, Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, 2005, ειδικά το κεφάλαιο: Η έννοια της Αλήθειας και οι συναφείς θεωρίες, σελ. 197-203, Επίσης,
δύο άρθρα του Παν. Δαμάσκου για την Αλήθεια στο περιοδικό «Φιλοσοφία και Παιδεία», τεύχη 33,34.
17 Πιο μπροστά (Α΄10).
18 Πιο μπροστά (Α΄4).
Ένα άλλο θέμα που έχει θιγεί από τους μελετητές της αλήθειας είναι το πόσο βοηθούν οι επιμέρους αισθήσεις για την εύρεση της αλήθειας: όραση, ακοή κ.λπ.19
Όλοι, πάντως, φαίνεται ότι αποδέχονται ότι είναι διαφορετικός ο τρόπος προσέγγισης της Αλήθειας στους ποικίλους τομείς της Γνώσης (π.χ. της τυπικής Λογικής, της Φυσικής Επιστήμης, της Ιστορίας, της Ιατρικής, των Μαθηματικών). Λογουχάρη: α) στον τομέα της Φυσικής επιστήμης για την εξακρίβωση της αλήθειας είναι αναγκαία η σπουδή των φυσικών φαινομένων (και με πειράματα). β) στον τομέα της Ιατρικής απαραίτητα βήματα προς την αλήθεια: η σπουδή της φυσιολογίας του οργανισμού, η επισήμανση συμπτωμάτων παρέκκλισης σε περιπτώσεις ασθένειας, η διάγνωση της ασθένειας κατά περίπτωση, η επινόηση / υπόδειξη θεραπευτικής αγωγής και η παρακολούθησή της για επιβεβαίωση της αλήθειας και της προσδοκώμενης θεραπείας.
Μια άλλη πτυχή του ζητήματος είναι, νομίζω, η σχετικότητα της αλήθειας και η υποκειμενικότητα. Και μου φαίνεται ότι την πιο παραστατική και κατανοητή εικόνα δίνουν οι παρακάτω στίχοι του Ludwig Fulda, μετάφραση Ιωάννη Λάμψα):
Ένας καθρέφτης λαμπερός //από τα ουράνια πέφτει παλάτια
- με πονηριά του Σατανά- //στη γη και γίνεται χίλια κομμάτια.
Οι άνθρωποι τρέχουν κοντά,//καθένας ένα κομματάκι αρπάζει
κι όμως πιστεύει στα σωστά //πως όλο τον καθρέφτη εξουσιάζει.
Νομίζω ότι οι στίχοι αυτοί αποτελούν την ωραιότερη συμβουλή για αποφυγή του φανατισμού σε όλους τους τομείς γνώσης – γνώμης.
Επίλογος: Κλείνω με την προσπάθεια διατύπωσης ετυμολογίας του όρου αλήθεια, που αποκλίνει από ό,τι έχουν προτείνει έγκυροι λεξικογράφοι. Νομίζω ότι η αλήθεια δεν ετυμολογείται με το στερητικό α και λήθη (α + λήθη), αλλά από το στερητικό α + λάθος. Αλήθεια δεν είναι ό,τι δεν έχει λησμονηθεί (δεν έχει περάσει σε λήθη), αλλά ό,τι δεν είναι λάθος. Θυμίζω την αρχαία μορφή της λέξης ως αλάθεια.
Ανασκόπηση και προσπάθεια διατύπωσης κάποιων ορισμών:
Ύστερα από όσα συγκομίσαμε για το φαινόμενο της γνώσης και την προσδοκία ή επιθυμία και επιδίωξη για την αλήθεια υπολείπεται να επιχειρήσουμε απάντηση για το νόημα / ορισμό κάποιων λέξεων, που χρησιμοποιούμε ή τις στοχαζόμαστε στο δρόμο για γνώση / αλήθεια:
19 Και μια αγράμματη Μάνα συνήθιζε να επαναλαμβάνει στα παιδιά της τα επιγραμματικά λόγια: «Όσα ακούς μην τα πιστεύεις/ όσα βλέπεις τα μισά/ κι όσα αγγίζεις με το χέρι εκείνα είναι πιστευτά».
• Τι είναι ή τι σημαίνει για τον άνθρωπο η έννοια γνώση; (προσπάθεια ή έμφυτη ανάγκη του νου να αποκτήσει εικόνα των πραγμάτων, πράξεων, καταστάσεων);
• Τι σημαίνει γνώση αληθινή; (Γνώση που επιβεβαιώνεται στη ζωή).
• Πού βρίσκεται η αλήθεια; στο αντικείμενο που γνωρίζεται (πράγμα, κατάσταση, φαινόμενο…) ή στο υποκείμενο που γνωρίζει; (Είδαμε την άποψη του Αριστοτέλη).
• Ποιες δυνάμεις ή ποια κίνητρα προτρέπουν για ειλικρίνεια ή αποτρέπουν από αυτήν; (Συμφέροντα ή αίσθηση χρέους;)
• Ποιες περιστάσεις κάνουν την αλήθεια γοητευτική, επιθυμητή ή ανεπιθύμητη, διώξιμη, επικίνδυνη;
• Ποιες δυνάμεις του ανθρώπου συμβάλλουν στην εύρεση της αλήθειας; Η διάνοια; Είδαμε τι έγραψε ο Δημόκριτος (Α4), αργότερα ο John Locke (Α 10), αργότερα την εκδοχή αυτή ουσιαστικά αποδέχτηκε ο Kant.
Υστερόγραφο:
Μια άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή του ήθους του ανθρώπου - ως προς το να πει ή να αποκρύψει την αλήθεια – την πρόσεξα αργότερα διαβάζοντας ένα σύντομο, πολύ κατανοητό και γοητευτικό ποίημα φίλου. Νομίζω ότι καμιά ανάλυση δε θα κάνει πιο κατανοητό το νόημά του και το μεταφέρω όπως γράφτηκε από το δημιουργό του.
Η Αλήθεια
Είναι καλό ο άνθρωπος // να λέει πάντα αλήθεια;
Ή μήπως αν αυτό συμβεί // είναι κακή συνήθεια;
Αν η αλήθεια αφορμή // κακού μπορεί να γίνει,
γιατί ο άνθρωπος, γιατί// να μην την αποφύγει;
Δεν έχεις υποχρέωση // να πεις την πάσα αλήθεια,
αλλά εκείνο που θα πεις // πρέπει να είναι αλήθεια.
Σταύρου Αραβαντινού, Εκατό ποιήματα, σελ. 85
Ενδεικτική βιβλιογραφία:
1. Θεοφίλου Βορέα, Εισαγωγή εις την Φιλοσοφίαν, 3η έκδοση, 1972 (ΟΕΔΒ).
2. Χαρ. Θεοδωρίδη, Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, 1954
3. Π.Παπανούτσου, Γνωσιολογία, 1955.
4. Δημ. Κούτρα, Θέματα Φιλοσοφίας (2002), ειδικά το κεφάλαιο «Το πρόβλημα της Αλήθειας», σελ. 37-71.
5. A.J.Ayer, The Problem of Knowledge, (Pelican Original edition), 7η έκδοση 1979.
6. Bertrand Russell, Η Ανθρώπινη Γνώση.
7. Bertold Brecht, Πέντε δυσκολίες για να γράψει κανείς την Αλήθεια, μετ. Β. Βεργωτή, εκδ. «Στοχαστής» 1971.
8. Άνταμ Σαφ, Ιστορία και Αλήθεια: Προβλήματα του καιρού μας, μετ. Δημ. Δαούλα, εκδ. «Ράππα» 1978 (από το πολωνικό: Historia i Prawda, 1969).
9. Χαρ. Θεοδωρίδη, Επίκουρος: η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσμου.
10. Mark Ferró, Η Ιστορία υπό Επιτήρηση (άρα η αλήθεια υπό επιτήρηση).
11. Φοίβου Οικονομίδη, Οι Προστάτες: η αληθινή Ιστορία της Αντίστασης, εκδ. «Ορφέας».
12. Jacqueline de Romilly, Η Οικοδόμηση της Αλήθειας στο Θουκυδίδη (μετ.Σταύρου Βλοντάκη), «Παπαδήμας» 1994.
13. Παν. Δαμάσκου, «Η σημαντική της Αλήθειας» (άρθρο στο περιοδικό Φιλοσοφία και Παιδεία).
14. του ίδιου, Η οντολογική ερμηνεία της Αλήθειας κατά τον Πλάτωνα (Φιλοσοφία και Παιδεία, τ. 33).
15. Φ. Κ. Βώρου, «Είναι δυνατός ο ορισμός της γνώσης;» (Φιλοσοφία, επετηρίς του ΚΕΕΦ, τ. 1ος 1971).
16. του ίδιου, «Εν βυθώ η αλήθεια», (Φιλοσοφία, επετηρίς του ΚΕΕΦ, τ. 1972).
17. του ίδιου, «Το πρόβλημα της ιστορικής γνώσης/αλήθειας» (Φιλοσοφία, 5-6- 1976).
18. του ίδιου, «Για την υπεράσπιση μιας ιστορικής αλήθειας σχετικής με την ιστορία της Εθνικής Συνείδησης των Ελλήνων» (στο Internet, site: www.voros.gr).
19. Margaret Mackmilan, The Uses and Abuses of History (βιβλιοπαρουσίαση από τον Tom Holland, εφ. «Observer» του Λονδίνου, και αναδημοσίευση στην «Καθημερινή», 9 Αυγούστου 2009). Η συγγραφέας αναφέρεται σε περιπτώσεις συνειδητής παραποίησης της ιστορικής αλήθειας από διάφορες πολιτικές εξουσίες για λόγους παραπλάνησης κοινωνικών ομάδων ή ολόκληρων λαών με τελικό στόχο την εκμετάλλευση. Κων. Γ.-Α. Νιάρχου, Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, 2005.
Για το νόημα του όρου Αλήθεια:
Σχεδίασμα για μια προσέγγιση στην έννοια της Αλήθειας
από την Αρχαιότητα ως τους καιρούς μας
Φ. Κ. Βώρος,
Διδάκτωρ Φιλοσοφίας, Επίτιμος Σύμβουλος
του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
Προοίμιο:
Ομολογώ ότι, όταν πρότεινα το θέμα τούτο για ένα φιλοσοφικό σεμινάριο, που δεν πραγματοποιήθηκε τελικά, αλλά είχε γίνει η πρότασή μου αποδεκτή, δεν είχα προϋπολογίσει τις πραγματικές διαστάσεις του: στο γνωσιολογικό / επιστημονικό επίπεδο και το ηθικοκοινωνικό. Ίσως γιατί στους καιρούς μας η Επιστήμη και η Τεχνολογία έχουν επιβάλει τη γνωσιολογική / τεχνολογική κυρίως άποψη της ανθρώπινης δραστηριότητας για την αντιμετώπιση αναγκών της ζωής
(απομακρύνοντας συνήθως την ηθικοκοινωνική άποψη).
Μόλις όμως άρχισα να ανακαλώ στη μνήμη και να καταγράφω πτυχές του θέματος, άρχισα και να αναρωτιέμαι κατά πόσο θα αναφερθώ στο γνωσιολογικό / επιστημονικό πεδίο ή θα προσπαθήσω να προσεγγίσω και την ηθικοκοινωνική διάσταση του θέματος. Με αυτό τον προβληματισμό διαμόρφωσα τις ενότητες που ακολουθούν:
Α΄. Συγκέντρωση μερικών εκφράσεων του φιλοσοφικού και επιστημονικού λόγου, που αποκαλύπτουν την επιστημονική - γνωσιολογική διάσταση του θέματος «αλήθεια».
Β΄. Συγκέντρωση εκφράσεων του καθημερινού λόγου, που αποκαλύπτουν την ηθική – κοινωνική διάσταση του όρου αλήθεια.
Γ΄. Προσπάθεια καταγραφής θεωριών που έχουν διατυπωθεί για το νόημα, το περιεχόμενο και έναν ορισμό της Αλήθειας, η οποία θεωρείται γνώρισμα απαραίτητο της γνώσης. Επίσης, προσπάθεια εντοπισμού της έδρας της αλήθειας. Βρίσκεται στα πράγματα ή στη διάνοια του ανθρώπου που τα γνωρίζει; Η άποψη του Αριστοτέλη είναι: «Οὐκ ἐν τοῖς πράγμασιν ἡ ἀλήθεια, ἀλλ’ ἐν τῇ διανοίᾳ» (=η Αλήθεια δεν υπάρχει στα πράγματα, για τα οποία γίνεται λόγος, αλλά στη διάνοια του ανθρώπου, η οποία εκφράζει το λόγο για τα πράγματα με τρόπο αληθινό ή λαθεμένο.
Μέρος Α΄
Μερικές εκφράσεις εμπιστοσύνης και επαίνου, αμφισβήτησης ή αμφιβολίας, προβληματισμού ή και αποστροφής της αλήθειας (λόγω κινδύνου για τον λέγοντα ή γράφοντα την αλήθεια) καταγράφονται για επισήμανση των διαστάσεων του θέματος.
1. Παρμενίδης (2.4): Ἡ ἀλήθεια πειθοῦς ἐστί κέλευθος (= η αλήθεια ανοίγει το δρόμο για την πειθώ). Για μας μένει το πρόσθετο ερώτημα: Η αλήθεια (ως γνωσιολογικό φαινόμενο) είναι που πείθει τον αποδέκτη ή η ειλικρίνεια (ως έκφραση ήθους) είναι που ανοίγει δρόμο για να πεισθεί ο αποδέκτης;
2. Δημόκριτος (fragment B΄ 117)1: «Ἐν βυθῷ ἡ ἀλήθεια» (=η αλήθεια βρίσκεται στο βάθος της πραγματικότητας και ο ερευνητής ή εραστής της είναι ανάγκη να διεισδύσει σ’ αυτό το βάθος, για να τη βρει και να νιώθει βεβαιότητα)2
3. Αναξαγόρας (Α΄ 102).
4. Δημόκριτος (Β΄125) ἐποίησε τάς αἰσθήσεις λεγούσας πρός τήν διάνοιαν: «τάλαινα φρήν παρ’ ἡμών τάς πύστεις : «Ὑπό ἀφαυρότητος τῶν αἰσθήσεων οὐ δυνατοί ἐσμέν κρίνειν τό ἀληθές» (= λόγω αδυναμίας των αισθήσεων δεν είμαστε σε θέση να κρίνουμε ποια και πού ακριβώς είναι η αλήθεια, πιθανή είναι και κάποια ψευδαίσθηση, που μας απομακρύνει από την αλήθεια).
5. Θουκυδίδης, Ξυγγραφή, (Α΄ 20): «Χαλεπόν εὑρεῖν τήν ἀλήθειαν (διότι) οἱ παρόντες τοῖς ἔργοις ἑκάστοις οὐ ταὐτά περί τῶν αὐτών ἔλεγον ἀλλ’ ὡς ἑκατέρων τις εὐνοίας ή μνήμης ἔχοι» (=είναι δύσκολο στον τομέα της ιστορίας να βρει κανείς την αλήθεια, γιατί οι αυτόπτες μάρτυρες γεγονότων, όταν ρωτιούνται δίνουν διαφορετική απάντηση, ενώ είχαν δει τα ίδια γεγονότα· αυτό σημαίνει ότι η αφήγησή τους εξαρτάται από το ποιον ευνοούν από τα πρόσωπα που έδρασαν και από το τι θυμούνται από αυτά που είδαν και άκουσαν). (όχι τάς πίστεις) λαβοῦσα ἡμέας καταβάλλεις; πτῶμά τοι τό κατάβλημα». (= Ο Δημόκριτος, για να απαντήσει στην απορία κατά πόσο οι αισθήσεις ή ο νους συμβάλλουν περισσότερο στην εύρεση της αλήθειας, διατύπωσε ένα φανταστικό διάλογο: «έβαλε τις αισθήσεις να λένε προς τη διάνοια (στο νου): «ταλαίπωρη, αφού πήρες από μας τις ειδήσεις για την πραγματικότητα που σε περιβάλλει, προσπαθείς να αρνηθείς τη συμβολή μας; Αν επιμείνεις σ’ αυτή την αλαζονική άποψη, συ είσαι που θα ξεπέσεις σε γνωσιακή φτώχια, αφού δε θα έχεις πληροφόρηση από μας για την πραγματικότητα»…).
6. Σοφιστής Γοργίας: «Κόσμος λόγῳ ἀλήθεια» (=Κόσμημα για τον ανθρώπινο λόγο είναι η αλήθεια). Ένα ερώτημα ή μια απορία γεννιέται από αυτήν τη διατύπωση: Το κόσμημα αυτό χαρακτηρίζει τον ανθρώπινο
1 H. Diels – W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, 68 Β΄117.
2 Η μετάφραση αρχαίων αποσπασμάτων γίνεται ελεύθερα και αναλυτικά, με την ελπίδα ότι έτσι διευκολύνεται ο αναγνώστης, ο οποίος δε δεσμεύεται να τηναποδεχτεί ή και να την βελτιώνει κατά την κρίση του.
3 ό.π., Α΄102. Ελληνική έκδοση από τον εκδοτικό οίκο «Παπαδήμας».
4 Πύστις: από το πυνθάνομαι (=πληροφορούμαι). Νομίζω ότι αυτή η γραφή είναι πιο σύμφωνη με το νόημα του κειμένου του Δημόκριτου (Fr. 125).
Με το λόγο ως έκφραση ή την ανθρώπινη σκέψη ως πρόθεση για ειλικρίνεια; Στην πρώτη περίπτωση παίρνει νόημα γνωσιακό/επιστημονικό, στη δεύτερη περίπτωση νόημα ηθικό.
Και ο σοφιστής Αντιφώντας αναφέρεται ότι έγραψε ειδική συγγραφή Περί Ἀληθείας με αναφορά κυρίως σε προβλήματα της Φυσικής επιστήμης, που έκανε τα πρώτα βήματά της με το πνεύμα των Ιώνων φιλοσόφων5
7. Ο Λουκιανός, (117-180 μ.Χ.), στη συγγραφή του: Πῶς δεῖ Ἱστορίαν .
συγγράφειν, § 39 έγραψε : «Τοῦ συγγραφέως ἔργον ἕν: Πῶς ἐπράχθη τό
ἔργον (ποίον τό γεγονός) εἰπείν καί πολύ ἀναγκαιότερον τήν ἀλήθειαν
εἰπείν, οὐ λογιζόμενος τί δόξει τῷδε και τῷδε ἀλλά τί πέπρακται λέγων»
(= του συγγραφέα το βασικό καθήκον είναι να γράφει πώς ακριβώς έγινε η πράξη την οποία αυτός αφηγείται και το πιο αναγκαίο είναι να γράφει την αλήθεια για τα γεγονότα, χωρίς να τον απασχολεί και να τον αναχαιτίζει η σκέψη για το πώς θα φανεί αυτή η αφήγηση στον τάδε ή τάδε, αλλά να αφηγείται τι ακριβώς έχει γίνει).
8. Ο Πολύβιος στο σύγγραμμά του Ιστορίαι, βιβλίο Α΄, § 14 έχει γράψει:
Καλλίστην παιδείαν ἡγητέον τήν ἐκ τῆς πραγματικῆς (αληθινῆς) Ἱστορίας περιγιγνομένην ἐμπειρίαν. Μόνη γὰρ αὕτη χωρίς κινδύνου ἀπό
παντός καιρού καί περιστάσεως κριτάς ἀληθινούς ἀποτελεῖ τοῦ βελτίονος (= Φρόνιμο είναι να θεωρούμε ότι η πιο σωστή παιδεία για τον
άνθρωπο είναι η εμπειρία που αποκομίζει από την πραγματική (αληθινή) ιστορία. Γιατί μόνη αυτή -χωρίς κανένα κίνδυνο επηρεασμού από τη χρονική στιγμή και τις μεταβαλλόμενες περιστάσεις- στον άνθρωπο, που αποκόμισε την εμπειρία από το παρελθόν του προσφέρει τα πιο σωστά κριτήρια, για να επιλέγει τον καλύτερο δρόμο για το μέλλον).
Ο ίδιος ιστορικός έχει γράψει ότι «αν από την ιστορική αφήγηση αφαιρεθεί η αλήθεια, ό,τι απομένει είναι κενολογία», «Ἐξ ἱστορίας ἀναιρεθείσης τῆς ἀληθείας λόγοι κενοί τό λειπόμενον».
9. Στους Νεότερους Χρόνους ο John Locke (1632-1704) έγραψε (αποφάνθηκε): Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu = τίποτε δεν υπάρχει στη διάνοια, που δεν πέρασε πρώτα από τις αισθήσεις6
5 Σχετικό λήμμα στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της Ελληνικής Ιστορίας, περίοδος Αρχαιότητας από την Προϊστορία ως το 330 μ.Χ. (από τις εκδόσεις National Geographic Society, στα πλαίσια επανέκδοσης της Ι.Ε.Ε. του Κων. Παπαρηγόπουλου). . Θυμίζει την άποψη του Δημόκριτου (πιο μπροστά, αρ. 4).
6 Η εκδοχή της αισθησιαρχίας ως προς την προέλευση της Γνώσης.
10. Ο Bertold Brecht, Γερμανός στοχαστής του Μεσοπολέμου, έγραψε δοκίμιο με τίτλο: Πέντε δυσκολίες να βρει κανείς (και να γράψει ή να πει) την αλήθεια.
11. Γερμανός στοχαστής των αρχών του 19ου αι. διατύπωσε το πάγιο καθήκον του μελετητή: να βρει για κάθε γεγονός στοιχεία επαρκή για να γράψει: «Wie es eigentlich gewesen war» (πώς πραγματικά έγινε αυτό); Προφανής η άποψη ότι μπορεί κανείς να βρει την ιστορική αλήθεια, αν σπουδάζει και αναλύει πραγματικά γεγονότα. .
12. Ο Βλαδίμηρος Μαγιακόφσκι έγραψε: «Με φλογισμένα χείλη πιες
γονατιστός απ’ το ποτάμι που το λένε γεγονός
13. Ο Κ. Βάρναλης στο ποίημά του με τίτλο: «Οι πόνοι της Παναγίας» παρουσιάζει τη μάνα του Χριστού να λέει με αγωνία ως Μάνα στο παιδί της, ίσως επειδή έλεγε αλήθειες ενοχλητικές για τους ισχυρούς της ημέρας και άρα κινδύνευε από αυτούς: . (Το γεγονός είναι η πιο πλούσια και αξιόπιστη πηγή ιστορικής σπουδής για προσέγγιση της αλήθειας).
Πού να σε κρύψω, γιόκα μου, να μη σε φτάνουν οι κακοί;
Σε ποιο νησί του Ωκεανού, σε ποια κορφήν ερημική;
………………………………………………….
Κι αν κάποτε τα φρένα σου το Δίκιο, φως της αστραπής,
κι η Αλήθεια σου χτυπήσουνε, παιδάκι μου, να μη την πεις.
Δεν είναι αλήθεια πιο χρυσή σαν την αλήθεια της σιωπής.
Θεριά οι ανθρώποι, δεν μπορούν το φως να το σηκώσουν.
Χίλιες φορές να γεννηθείς, τόσες θα σε σταυρώσουν.
14. Φ.Κ.Βώρος, «Για την υπεράσπιση μιας ιστορικής αλήθειας σχετικής με την ιστορία της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων».
Επίσης, «Αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας γενικά και ειδικά για την Εκπαίδευση».
Επίσης, ένα άρθρο στο περιοδικό Φιλόλογος (τεύχος 139) με τον τίτλο: «Προβλήματα σπουδής …και μορφωτικής αξιοποίησης της ιστορικής αλήθειας».
Προφανές ότι ο συντάκτης των άρθρων θεωρεί καίριο πρόβλημα την αναζήτηση, υπεράσπιση και αξιοποίηση της αλήθειας.
7 Κυκλοφορεί σε ελληνική μετάφραση με τον τίτλο Πολιτικά Δοκίμια.
8 Γεγονός: Ό,τι έχει γίνει από ανθρώπους. Για να γνωρίσει ο ερευνητής και να πλησιάσει την αλήθεια είναι ανάγκη να κάνει ερωτήματα όπως: Ποιοι έδρασαν; Πού; Πότε; Πώς; Γιατί; Ποια τα κίνητρα των δρώντων ή αντιδρώντων; Ποιες οι συνέπειες;
Μέρος Β΄.
Χρήση του όρου αλήθεια στον καθημερινό λόγο και σε τίτλους συγγραφών (άρθρων, βιβλίων, εφημερίδων), που αποκαλύπτουν συνήθως την ηθική – κοινωνική διάσταση του όρου αλήθεια.
1. Ευχές πολλών ατόμων που ενδιαφέρονται για κάποιο ζήτημα της
καθημερινότητας:
• να ακουστεί όλη η αλήθεια έστω και αν είναι πικρή,
• να αποκαλυφθεί η αλήθεια γυμνή,
• να λάμψει, επιτέλους, η αλήθεια.
2. Ο Πρόεδρος ποινικού δικαστηρίου καλεί κάθε μάρτυρα να επαναλαμβάνει: «Ορκίζομαι να είπω την αλήθειαν….και μόνην την αλήθειαν, χωρίς φόβο και χωρίς πάθος» (μολονότι η θρησκεία δεν επιδοκιμάζει τον Όρκο και υποδεικνύει στους πιστούς να αρκούνται στο ναι ή όχι9
3. Πολλοί εκδότες εφημερίδων ή συγγραφείς βιβλίων χρησιμοποιούν τον όρο αλήθεια ως τίτλο και έμμεση υπόσχεση στον αναγνώστη τους ότι αυτοί γνωρίζουν και σέβονται και προβάλλουν την Αλήθεια. Μερικά παραδείγματα: ).
• Στην Ανατολική Αττική κυκλοφορεί εφημερίδα με τίτλο: Η Αλήθεια.
• Η Εκκλησία εκδίδει έντυπο με τίτλο: Εκκλησιαστική Αλήθεια. (Προφανώς υποδηλώνει ότι εκφράζει την εκδοχή της Εκκλησίας για θέματα που την αφορούν).
• Μεγάλη εφημερίδα των Αθηνών επαναλαμβάνει ως υπότιτλο: Η αληθινή εφημερίδα (Real News) (Υποδηλώνει ότι αυτή αναζητεί και προβάλλει την αλήθεια).
• Πριν από 50-55 χρόνια σεβαστός καθηγητής Φιλοσοφίας (ο Χαρ. Θεοδωρίδης) έγραψε μονογραφία με τον τίτλο Επίκουρος και υπότιτλο: η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσμου (από κοινωνική άποψη), ότι ο αληθινός φιλοσοφικός στοχασμός πηγάζει από την κοινωνική αλήθεια.
4. Η αλήθεια σε τίτλους συγγραφών:
• Ο Αμβρόσιος Φραντζής, συγγραφέας Επιτομής της Ιστορίας της
Αναγεννηθείσης Ελλάδος (1715-1835), εν Αθήναις 1839, πρόσθεσε στον Πρόλογό του (τ. Α΄,σελ.δ΄-ε΄) ότι εξιστορεί «ὅσα ὠσίν ἠκούσαμεν, ὅσα αὐτοψεί εἴδομεν», (=όσα έμαθε ως αυτήκοος και αυτόπτης μάρτυρας). Ένδειξη ειδικής φροντίδας για την αλήθεια της αφήγησής του.
• Και ο Μακρυγιάννης στα Απομνημονεύματά του (Α΄,107) εκφράζει την πρόθεσή του γράφοντας: «Θα σημειώσω γυμνήν την αλήθειαν».
9 Θουκυδίδη Κοσμόπουλου, Ο όρκος δια μέσου των αιώνων, ως θεσμός θρησκευτικός και νομικός, Αρχαία Ολυμπία, 2005, σελ. 9
• Ο Σπ.Μπέκιος, αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης, έλαβε μέρος και στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου (25/26 Νοέμβρη 1942) και αργότερα, για να υπερκεράσει τους ισχυρισμούς πολλών άλλων για το ρόλο τους, έγραψε ογκώδες βιβλίο: Η Αλήθεια που καίει. Προφανής υποδήλωση ότι κάποιοι δεν επιθυμούν να ειπωθεί (να γραφεί) η αλήθεια για το ρόλο τους.
• Ο Χρ. Σωφρονάς, που «φιλοξενήθηκε» ως εξόριστος στη Μακρόνησο (1947-49), έγραψε βιβλίο με τον τίτλο: Ένας Μακρονησιώτης θυμάται τη δεκαετία 1940-50 (με υπότιτλο): μια αληθινή ιστορία (Καλαμάτα 2007). Και ανάμεσα στα άλλα δημοσιεύει επιστολή ενός αρχιβασανιστή, που ομολογεί τη μετάνοιά του, με βαθιά «ευλάβεια για την ιστορική αλήθεια».
• Ο Δημ. Σέρβος έγραψε βιβλίο για το επίμαχο θέμα του Παιδομαζώματος10
• Ο Κώστας Βάρναλης έγραψε βιβλίο με τον τίτλο: Η Αληθινή Απολογία του Σωκράτη. Προφανής ο υπαινιγμός ότι τα σχετικά κείμενα του Πλάτωνα ή του Ξενοφώντα Απολογία του Σωκράτη δεν αποδίδουν την Αλήθεια. και με την προσθήκη /διευκρίνιση: Ποιος φοβάται την αλήθεια (Σύγχρονη Εποχή, 2001).
• Ρώσος συγγραφέας (της εποχής της ΕΣΣΔ) έγραψε βιβλίο με τον τίτλο The Real Truth (Η πραγματική Αλήθεια) σχετικά με τη μεταχείριση που είχαν οι Εβραίοι από το σοβιετικό Κράτος και από άλλες χώρες τον καιρό που μετακινούνταν οι Εβραίοι από τις χώρες της Διασποράς προς την αρχαία πατρίδα τους. Προφανής ο υπαινιγμός του ότι η δική του αλήθεια είναι πιο τεκμηριωμένη.
• Bertold Brecht στο βιβλίο του Πέντε δυσκολίες για να γράφει κανείς την Αλήθεια έχει περιλάβει στη σελίδα 46 ως τίτλο κεφαλαίου: Για την αποκατάσταση της Αλήθειας και στην ίδια σελίδα έχει περιλάβει την πρόταση / κρίση, ότι κάποια προσθήκη σε ένα κείμενο μπορεί να «…δίνει πολλές φορές στο λόγο την επίφαση της αλήθειας». Προφανώς υπαινίσσεται καταστάσεις ή προθέσεις απόκρυψης ή παραποίησης της αλήθειας από άλλους παράγοντες.
• Ο Μάκης Μαΐλης στο βιβλίο του Από την 4η Αυγούστου 1936 ως τις μέρες μας (σελ. 22) έχει γράψει: «Υπάρχουν διαφορετικές αλήθειες, που αντιστοιχούν σε διαφορετικά συμφέροντα» ή εκφράζουν διαφορετικές ιδεολογίες. (Θυμίζει την άποψη του Θουκυδίδη: «οἱ παρόντες τοῖς ἔργοις ἑκάστοις οὐ τά αὐτά περί τῶν αὐτών λεγον……ἀλλ’ ὡς εκατέρων τις εὐνοίας ἤ μνήμης ἔχοι» (πιο
μπροστά αρ. Α 5).
10 Φ. Κ. Βώρου, Το Παιδομάζωμα (άρθρο στο site: www.voros.gr )
• Σε μια ποιητική συλλογή που κυκλοφόρησε το 2005 διαβάζω τους στίχους: «Μύθοι, ιστορίες// γνώση και ήχοι// απ’ το βάθος του χρόνου//δείχνουν της αλήθειας// τη συρρίκνωση»11
• Στην εφημερίδα «Καθημερινή» (19-1-2003) σύγχρονος πολιτικός έγραψε άρθρο με τίτλο: «Η αλήθεια για την ενταξιακή πορεία της Κύπρου». Προφανώς υπαινίσσεται ότι με όσα κυκλοφορούν άλλοι παρακάμπτουν ή παραποιούν την αλήθεια. .Νομίζω φανερό ότι η δημιουργός των στίχων προβληματίζεται βλέποντας την ηθική – κοινωνική όψη της αλήθειας να υποχωρεί, ανεξάρτητα αν η γνωσιολογική – επιστημονική όψη της κερδίζει έδαφος.
• Πρόσφατα (9-5-2010) στην εφημερίδα «Το Παρόν» (σελ. 11) δημοσιεύτηκε άρθρο ενός πολιτικού με τίτλο: «Στο λαό την Αλήθεια και όχι παραμύθια». Προφανές ότι ο συντάκτης του άρθρου θεωρεί την αλήθεια12 χρέος ηθικό, κοινωνικό, πολιτικό.
Γ΄. Θεωρίες που έχουν διατυπωθεί για το νόημα, το περιεχόμενο και έναν ορισμό της Αλήθειας:
Ο πρώτος (όσο γνωρίζω εγώ) ορισμός της ανθρώπινης γνώσης έχει συνδέσει αυτή τη νοητική διαδικασία με την αλήθεια ως βασικό γνώρισμά της και μόνιμη επιδίωξη του ανθρώπου. Ο Πλάτων (στο διάλογο Θεαίτητος, §§ 201-202) παρουσιάζει ένα συνομιλητή να λέει συμπερασματικά: «Ἒστιν οὖν ἐπιστήμη (γνώση εξακριβωμένη, βεβαιωμένη) δόξα ἀληθής μετά λόγου» (= είναι, λοιπόν τεκμηριωμένη και αξιόπιστη μια γνώμη που έχει επαληθευτεί με τη λογική ικανότητα των ανθρώπων)13
11 Ζωής Πετρουπουλέα, Η Ποίηση γεννιέται κάθε αυγή, Αθήνα 2005, σελ. 9. . Και αργότερα ο ίδιος ο Πλάτων διευκρίνισε: «Αἱ
12 Με την ευκαιρία σημειώνω ότι διαβάζοντας την πλατωνική Απολογία του Σωκράτη είχα σημειώσει στο περιθώριο των σελίδων το πόσες φορές υπάρχουν εκφράσεις του τύπου που ακολουθεί:
-…εὖ ἴστε ὃτι ἀληθές ἐστι…
- …μή ἂχθεσθέ μοι λέγοντι τά ἀληθῆ…
- …καί ἀληθῆ ἐστί καί εὐέλεγκτα….
-…ὑπó τῆς ἀληθείας ὠφληκότες…
-…ἓν τι διανοείσθαι ἀληθές…
- …αἰσχύνομαι οὖν ὑμῖν τά ἀληθῆ εἰπεῖν…
-…ὃτι ξυνίσασι Μελήτῳ μέν ψευδομένῳ ἐμοί δέ ἀληθεύοντι…
(σύνολο 19 χρήσεις της έννοιας αλήθεια σε κείμενο 42 μικρών παραγράφων).
13 Φ. Κ. Βώρου, «Είναι δυνατός ο ορισμός της γνώσης;» (Φιλοσοφία, επετηρίδα του
Κέντρου Έρευνας της Ελληνικής Φιλοσοφίας (ΚΕΕΦ), τ. 1ος , 1971)
δόξαι αἱ ἀληθεῖς οὐ πολλοῦ ἄξιαι εἰσίν ἕως ἀν τις δήσῃ αὐτάς (ως) αἰτίας λογισμῷ»,(Πλάτων, Τίμαιος, 29 b-d),
Ο Αριστοτέλης αργότερα διατύπωσε την άποψη ότι αυτό το γνώρισμα της Αλήθειας «οὐκ ἒστιν ἐν τοῖς πράγμασιν ἀλλ’ ἐν τῇ διανοίᾳ», όπως γράψαμε παραπάνω.
Και αιώνες ύστερα ο Λουκιανός (117- 180 μ.Χ.) στο έργο του: Πῶς δεῖ τήνἹστορίαν συγγράφειν διευκρίνισε ότι η ζητούμενη ιστορική αλήθεια βρίσκεται στα γεγονότα, στο «πώς επράχθη το έργον»14, κάτι «δύσκολο για την ιστορική έρευνα», όπως είχε επισημάνει ο Θουκυδίδης15
Αργότερα λατινόφωνοι συγγραφείς αποφάνθηκαν: «Veritas est adaequatio rei» (αλήθεια είναι η νοητική εικόνα που αντιστοιχεί προς το πράγμα το οποίο απεικονίζει). πολύ νωρίτερα.
Και ο Βρετανός Jοhn Locke (1632-1704) γράφοντας στη λατινική γλώσσα διατύπωσε την άποψη ότι απαραίτητη για τη διαδικασία της γνώσης είναι η συνεργασία των αισθήσεων, που φέρνουν την πληροφορία / εικόνα των πραγμάτων, και της νόησης που την επεξεργάζεται16. Έγραψε συγκεκριμένα: «Nihil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu» (Δεν υπάρχει τίποτε στη διάνοια που δεν πέρασε πρώτα από τις αισθήσεις)17. Την τοποθέτηση αυτή είχε διατυπώσει με τρόπο γλαφυρό 2.000 χρόνια νωρίτερα ο Δημόκριτος18
Από τους νεότερους και σύγχρονους στοχαστές άλλοι υπερτιμούν τη συμβολή των αισθήσεων (αισθησιαρχία), άλλοι του νου και κάνουν λόγο και για έμφυτες ιδέες (Νοησιαρχία). Οι πραγματιστές από την πλευρά τους τονίζουν ιδιαίτερα την πρακτική χρησιμότητα που προκύπτει από την αλήθεια για τον άνθρωπο. .
14 Πιο μπροστά (Α΄7) το σχετικό απόσπασμα.
15 Πιο μπροστά (Α΄, 5).
16 Αναλυτικά και τεκμηριωμένα όλα αυτά στα βιβλία: Δημ. Κούτρα, Θέματα Φιλοσοφίας (Αθήνα 2002), ειδικά στο κεφάλαιο: «Το Πρόβλημα της Αλήθειας» σελ. 37-71, Κων. Γ.-Α. Νιάρχου, Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, 2005, ειδικά το κεφάλαιο: Η έννοια της Αλήθειας και οι συναφείς θεωρίες, σελ. 197-203, Επίσης,
δύο άρθρα του Παν. Δαμάσκου για την Αλήθεια στο περιοδικό «Φιλοσοφία και Παιδεία», τεύχη 33,34.
17 Πιο μπροστά (Α΄10).
18 Πιο μπροστά (Α΄4).
Ένα άλλο θέμα που έχει θιγεί από τους μελετητές της αλήθειας είναι το πόσο βοηθούν οι επιμέρους αισθήσεις για την εύρεση της αλήθειας: όραση, ακοή κ.λπ.19
Όλοι, πάντως, φαίνεται ότι αποδέχονται ότι είναι διαφορετικός ο τρόπος προσέγγισης της Αλήθειας στους ποικίλους τομείς της Γνώσης (π.χ. της τυπικής Λογικής, της Φυσικής Επιστήμης, της Ιστορίας, της Ιατρικής, των Μαθηματικών). Λογουχάρη: α) στον τομέα της Φυσικής επιστήμης για την εξακρίβωση της αλήθειας είναι αναγκαία η σπουδή των φυσικών φαινομένων (και με πειράματα). β) στον τομέα της Ιατρικής απαραίτητα βήματα προς την αλήθεια: η σπουδή της φυσιολογίας του οργανισμού, η επισήμανση συμπτωμάτων παρέκκλισης σε περιπτώσεις ασθένειας, η διάγνωση της ασθένειας κατά περίπτωση, η επινόηση / υπόδειξη θεραπευτικής αγωγής και η παρακολούθησή της για επιβεβαίωση της αλήθειας και της προσδοκώμενης θεραπείας.
Μια άλλη πτυχή του ζητήματος είναι, νομίζω, η σχετικότητα της αλήθειας και η υποκειμενικότητα. Και μου φαίνεται ότι την πιο παραστατική και κατανοητή εικόνα δίνουν οι παρακάτω στίχοι του Ludwig Fulda, μετάφραση Ιωάννη Λάμψα):
Ένας καθρέφτης λαμπερός //από τα ουράνια πέφτει παλάτια
- με πονηριά του Σατανά- //στη γη και γίνεται χίλια κομμάτια.
Οι άνθρωποι τρέχουν κοντά,//καθένας ένα κομματάκι αρπάζει
κι όμως πιστεύει στα σωστά //πως όλο τον καθρέφτη εξουσιάζει.
Νομίζω ότι οι στίχοι αυτοί αποτελούν την ωραιότερη συμβουλή για αποφυγή του φανατισμού σε όλους τους τομείς γνώσης – γνώμης.
Επίλογος: Κλείνω με την προσπάθεια διατύπωσης ετυμολογίας του όρου αλήθεια, που αποκλίνει από ό,τι έχουν προτείνει έγκυροι λεξικογράφοι. Νομίζω ότι η αλήθεια δεν ετυμολογείται με το στερητικό α και λήθη (α + λήθη), αλλά από το στερητικό α + λάθος. Αλήθεια δεν είναι ό,τι δεν έχει λησμονηθεί (δεν έχει περάσει σε λήθη), αλλά ό,τι δεν είναι λάθος. Θυμίζω την αρχαία μορφή της λέξης ως αλάθεια.
Ανασκόπηση και προσπάθεια διατύπωσης κάποιων ορισμών:
Ύστερα από όσα συγκομίσαμε για το φαινόμενο της γνώσης και την προσδοκία ή επιθυμία και επιδίωξη για την αλήθεια υπολείπεται να επιχειρήσουμε απάντηση για το νόημα / ορισμό κάποιων λέξεων, που χρησιμοποιούμε ή τις στοχαζόμαστε στο δρόμο για γνώση / αλήθεια:
19 Και μια αγράμματη Μάνα συνήθιζε να επαναλαμβάνει στα παιδιά της τα επιγραμματικά λόγια: «Όσα ακούς μην τα πιστεύεις/ όσα βλέπεις τα μισά/ κι όσα αγγίζεις με το χέρι εκείνα είναι πιστευτά».
• Τι είναι ή τι σημαίνει για τον άνθρωπο η έννοια γνώση; (προσπάθεια ή έμφυτη ανάγκη του νου να αποκτήσει εικόνα των πραγμάτων, πράξεων, καταστάσεων);
• Τι σημαίνει γνώση αληθινή; (Γνώση που επιβεβαιώνεται στη ζωή).
• Πού βρίσκεται η αλήθεια; στο αντικείμενο που γνωρίζεται (πράγμα, κατάσταση, φαινόμενο…) ή στο υποκείμενο που γνωρίζει; (Είδαμε την άποψη του Αριστοτέλη).
• Ποιες δυνάμεις ή ποια κίνητρα προτρέπουν για ειλικρίνεια ή αποτρέπουν από αυτήν; (Συμφέροντα ή αίσθηση χρέους;)
• Ποιες περιστάσεις κάνουν την αλήθεια γοητευτική, επιθυμητή ή ανεπιθύμητη, διώξιμη, επικίνδυνη;
• Ποιες δυνάμεις του ανθρώπου συμβάλλουν στην εύρεση της αλήθειας; Η διάνοια; Είδαμε τι έγραψε ο Δημόκριτος (Α4), αργότερα ο John Locke (Α 10), αργότερα την εκδοχή αυτή ουσιαστικά αποδέχτηκε ο Kant.
Υστερόγραφο:
Μια άλλη ενδιαφέρουσα πτυχή του ήθους του ανθρώπου - ως προς το να πει ή να αποκρύψει την αλήθεια – την πρόσεξα αργότερα διαβάζοντας ένα σύντομο, πολύ κατανοητό και γοητευτικό ποίημα φίλου. Νομίζω ότι καμιά ανάλυση δε θα κάνει πιο κατανοητό το νόημά του και το μεταφέρω όπως γράφτηκε από το δημιουργό του.
Η Αλήθεια
Είναι καλό ο άνθρωπος // να λέει πάντα αλήθεια;
Ή μήπως αν αυτό συμβεί // είναι κακή συνήθεια;
Αν η αλήθεια αφορμή // κακού μπορεί να γίνει,
γιατί ο άνθρωπος, γιατί// να μην την αποφύγει;
Δεν έχεις υποχρέωση // να πεις την πάσα αλήθεια,
αλλά εκείνο που θα πεις // πρέπει να είναι αλήθεια.
Σταύρου Αραβαντινού, Εκατό ποιήματα, σελ. 85
Ενδεικτική βιβλιογραφία:
1. Θεοφίλου Βορέα, Εισαγωγή εις την Φιλοσοφίαν, 3η έκδοση, 1972 (ΟΕΔΒ).
2. Χαρ. Θεοδωρίδη, Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, 1954
3. Π.Παπανούτσου, Γνωσιολογία, 1955.
4. Δημ. Κούτρα, Θέματα Φιλοσοφίας (2002), ειδικά το κεφάλαιο «Το πρόβλημα της Αλήθειας», σελ. 37-71.
5. A.J.Ayer, The Problem of Knowledge, (Pelican Original edition), 7η έκδοση 1979.
6. Bertrand Russell, Η Ανθρώπινη Γνώση.
7. Bertold Brecht, Πέντε δυσκολίες για να γράψει κανείς την Αλήθεια, μετ. Β. Βεργωτή, εκδ. «Στοχαστής» 1971.
8. Άνταμ Σαφ, Ιστορία και Αλήθεια: Προβλήματα του καιρού μας, μετ. Δημ. Δαούλα, εκδ. «Ράππα» 1978 (από το πολωνικό: Historia i Prawda, 1969).
9. Χαρ. Θεοδωρίδη, Επίκουρος: η αληθινή όψη του Αρχαίου Κόσμου.
10. Mark Ferró, Η Ιστορία υπό Επιτήρηση (άρα η αλήθεια υπό επιτήρηση).
11. Φοίβου Οικονομίδη, Οι Προστάτες: η αληθινή Ιστορία της Αντίστασης, εκδ. «Ορφέας».
12. Jacqueline de Romilly, Η Οικοδόμηση της Αλήθειας στο Θουκυδίδη (μετ.Σταύρου Βλοντάκη), «Παπαδήμας» 1994.
13. Παν. Δαμάσκου, «Η σημαντική της Αλήθειας» (άρθρο στο περιοδικό Φιλοσοφία και Παιδεία).
14. του ίδιου, Η οντολογική ερμηνεία της Αλήθειας κατά τον Πλάτωνα (Φιλοσοφία και Παιδεία, τ. 33).
15. Φ. Κ. Βώρου, «Είναι δυνατός ο ορισμός της γνώσης;» (Φιλοσοφία, επετηρίς του ΚΕΕΦ, τ. 1ος 1971).
16. του ίδιου, «Εν βυθώ η αλήθεια», (Φιλοσοφία, επετηρίς του ΚΕΕΦ, τ. 1972).
17. του ίδιου, «Το πρόβλημα της ιστορικής γνώσης/αλήθειας» (Φιλοσοφία, 5-6- 1976).
18. του ίδιου, «Για την υπεράσπιση μιας ιστορικής αλήθειας σχετικής με την ιστορία της Εθνικής Συνείδησης των Ελλήνων» (στο Internet, site: www.voros.gr).
19. Margaret Mackmilan, The Uses and Abuses of History (βιβλιοπαρουσίαση από τον Tom Holland, εφ. «Observer» του Λονδίνου, και αναδημοσίευση στην «Καθημερινή», 9 Αυγούστου 2009). Η συγγραφέας αναφέρεται σε περιπτώσεις συνειδητής παραποίησης της ιστορικής αλήθειας από διάφορες πολιτικές εξουσίες για λόγους παραπλάνησης κοινωνικών ομάδων ή ολόκληρων λαών με τελικό στόχο την εκμετάλλευση. Κων. Γ.-Α. Νιάρχου, Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία, 2005.
ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΧΡΟΝΟΣ?
Ο Χάιντεγκερ και ο χρόνος
Της Μαγδαληνης Τσεβρενη
FranŒoise Dastur
Ο Χάιντεγκερ και το ερώτημα του χρόνου
μτφρ.: Μιχάλης Πάγκαλος
εισαγωγή - επιμέλεια: Γκόλφω Μαγγίνη
εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2008
«η πίστη ορίζει έναν τρόπο ύπαρξης που δεν είναι
απόρροια μιας ελεύθερης προσχώρησης, αλλά προϊόν
μιας αποκάλυψης, ενώ η στάση που γεννά τη φιλοσοφία
σημαίνει την ολοκληρωτική ανάληψη της ευθύνης για τον εαυτό»
Κ άποια φιλοσοφικά κείμενα φαίνονται, εκ πρώτης όψεως, σκοτεινά, περίπλοκα ή δυσνόητα κι έτσι, συχνά μας αποτρέπουν από το να τα γνωρίσουμε. Αυτό βέβαια δεν μειώνει τη σημασία τους ή την επιρροή που ασκούν στην πορεία και την εξέλιξη της σκέψης. Το μόνο που απαιτείται από τον αναγνώστη που θέλει να κατακτήσει δύσκολα φιλοσοφικά κείμενα είναι υπομονή, προσοχή και συγκέντρωση για την κατανόηση των επιχειρημάτων. Σε τέτοιες περιπτώσεις τα σωστά εισαγωγικά, επεξηγηματικά ή ερμηνευτικά κείμενα μπορεί να αποδειχθούν ωφέλιμα.
Ενα τέτοιο βιβλίο είναι κι αυτό, «Ο Χάιντεγκερ και το ερώτημα του χρόνου» της FranŒoise Dastur, που θέτει στο κέντρο της ανάλυσης το κύριο ερώτημα που απασχόλησε τον μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889 - 1976) και που διατρέχει το σύνολο του έργου του: ποια είναι η σχέση Είναι και χρόνου;
«Ποιος είναι ο χρόνος;»
Η FranŒoise Dastur ξεκινά με την αποσαφήνιση του κεντρικού αυτού ζητήματος. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να μιλήσουμε για το χρόνο: μπορεί να είναι αιωνιότητα, στιγμή ή διάρκεια, παρελθόν, παρόν και μέλλον, μπορεί να είναι το γίγνεσθαι, η γέννηση ή ο θάνατος, μπορεί να είναι μέτρο της κίνησης, μεταβολή ή και Ιστορία. Η παραδοσιακή σκέψη καλύπτει όλα αυτά και πολλά ακόμα ενδεχόμενα. Ολα όμως τα παραπάνω παρουσιάζουν τον άνθρωπο σαν αυτός να ζει μέσα στο χρόνο και παρουσιάζουν το χρόνο σα να είναι κάτι που προϋπάρχει της ύπαρξης. Εδώ έγκειται μία από τις πιο ανατρεπτικές ιδέες του Χάιντεγκερ ο οποίος «υπογραμμίζει (...) ότι δεν προτίθεται να ορίσει το χρόνο ως ετούτο ή εκείνο το ον, αλλά ότι θα ήθελε μάλλον να μετασχηματίσει το ερώτημα «Τι είναι ο χρόνος;» στο ερώτημα «Ποιος είναι ο χρόνος;», δηλαδή, στο να αναρωτηθούμε μήπως τελικά ο χρόνος είμαστε εμείς οι ίδιοι».
Ετσι, το dasein είναι χρόνος. Η θεμελίωση αυτής της ιδέας δίνει το έναυσμα για την ανάπτυξη της υπαρκτικής αναλυτικής, είναι το εναρκτήριο σημείο για τη διευκρίνιση των δύο πολυσήμαντων και πολυδιάστατων εννοιών, αποτελεί, όπως υποστηρίζει η Dastur, το κέντρο της χαϊντεγκεριανής σκέψης. Για την ισχύ αυτής της πρότασης, η διαδρομή που πρέπει να ακολουθήσει ο Χάιντεγκερ είναι διπλή. Πρώτα πρέπει να δείξει πώς από το Είναι περνάμε στο χρόνο και ύστερα πώς από το χρόνο περνάμε στο Είναι. Οσον αφορά στην πρώτη κίνηση, η συγγραφέας μάς ξεναγεί στα επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο «Είναι και χρόνος», ένα από τα σημαντικότερα φιλοσοφικά κείμενα του 20ού αιώνα, χρησιμοποιώντας τη βοήθεια προγενέστερων ή μεταγενέστερων κειμένων όπου κρίνει ότι είναι απαραίτητο για τη διευκρίνιση των συλλογισμών.
Αδιαίρετο είναι
Μέσα από την αποσαφήνιση ορισμένων όρων (όπως για παράδειγμα, η διαφορά μεταξύ υπαρξιακού και υπαρκτικού, dasein και Dasein, οντολογικού και οντικού, αυθεντικού και αναυθεντικού κ.ά.) και την παρουσίαση διάφορων εννοιών (π.χ. μέριμνα, υπαρκτικότητα, γεγονικότητα, καταπεπτωκότητα, έκσταση κ.ά.), η συγγραφέας ακολουθώντας τα βήματα του φιλοσόφου, μας εξηγεί πώς το εδωνά-είναι καταλαβαίνει τον εαυτό του μέσα από την αγωνία του θανάτου, πώς μέσω της μέριμνας επιτυγχάνεται η δομική ενότητα του εδωνά-είναι, πώς το Είναι αποτελεί μιαν αδιάσπαστη ολότητα, ποιος είναι ο ρόλος της καθημερινότητας, της ιστορίας, της ενδοχρονικότητας. Για τον Χάιντεγκερ, ο άνθρωπος δεν χωρίζεται σε ύλη και πνεύμα, δεν αποτελείται από τα διακριτά μέρη της ψυχής και του σώματος, αντίθετα, «το θέμα είναι να παραγάγουμε μια πρωταρχικότερη ερμηνεία του είναι του ανθρώπου, που τον νοεί ως αδιαίρετο είναι και όχι ως συντιθέμενο από σωματική ύλη και πνευματική μορφή».
Η δεύτερη κίνηση, το πέρασμα από το χρόνο στο Είναι, είναι κάτι που ο Χάιντεγκερ δεν ολοκλήρωσε ποτέ, όμως, η πρωτοποριακή ματιά του φιλοσόφου πάνω στη χρονικότητα του εδωνά-είναι, η σύνδεση που έπλασε μεταξύ Είναι και χρόνου, η ιδέα που είχε για την έννοια του χρόνου, όλα αυτά παραμένουν μέρος της πολύτιμης προσφοράς του στην πορεία της ανθρώπινης σκέψης. Σ' αυτό το σημείο, η συγγραφέας παρουσιάζει το θεωρητικό έργο του Χάιντεγκερ μετά το «Είναι και χρόνος», με οδηγητικό νήμα, αυτή τη φορά, την έννοια του Είναι. Στο σημείο αυτό διευκρινίζονται μερικοί όροι που χρησιμοποιήθηκαν μέσα στο κείμενο, εξετάζεται το γενικότερο πλαίσιο της σκέψης του φιλοσόφου, η χρονική οντολογία και πώς γίνεται να ιδωθεί ως επιστήμη, η οντολογική διαφορά και η διάκριση μεταξύ είναι και όντος. Με δυο λόγια η συγγραφέας μάς παρουσιάζει την ερμηνευτική φαινομενολογία και, μέσω της πεπερασμένης έννοιας της αλήθειας, την κοσμοθεωρία του Χάιντεγκερ. Αλλωστε, «δεν υπάρχει φιλοσοφία που να είναι απαλλαγμένη από οποιαδήποτε σκοπιά, διότι, αν και η φιλοσοφία δεν έχει ως καθήκον να μας προσπορίσει μια κοσμοθεωρία, είναι εντούτοις μια κοσμοθεωρία που τίθεται ως προϋπόθεση του ίδιου του ενεργήματος του φιλοσοφείν».
Μια καινούργια γλώσσα
Η ίδια η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Χάιντεγκερ με όλες τις ιδιοτροπίες της είναι μέρος της κοσμοθεωρίας του και όποιος εξοικειώνεται με τη σκέψη αυτού του μεγάλου στοχαστή είναι σα να μαθαίνει και μια καινούρια γλώσσα, στην οποία μπορεί να εκφράσει πολλές φιλοσοφικές έννοιες, να διατυπώσει διάφορες αλήθειες με ένα νέο τρόπο. Αλλωστε, όπως πίστευε κι ο ίδιος ο Χάιντεγκερ, η πρωτοτυπία του στοχασμού του δεν βρίσκεται στην ανακάλυψη νέων ιδεών αλλά στην επανατοποθέτηση και την ανάλυση με μεγαλύτερη ακρίβεια των προβλημάτων που απασχολούν εδώ και αιώνες τη φιλοσοφία: «Αυτό που αναδεικνύεται, έτσι, είναι το νόημα μιας «επανάληψης του ερωτήματος για το Είναι»: επαναθέτω το ερώτημα σημαίνει, πράγματι, «θέτω εκ νέου», με ριζικότερο τρόπο, το ίδιο ερώτημα». Η FranŒoise Dastur δεν απλοποιεί τη σκέψη του συγγραφέα, κάτι τέτοιο θα ήταν λάθος, αλλά μέσα από την ανάλυσή της επιτρέπει στους αναγνώστες να συνηθίσουν τη δύσκολη ορολογία που χρησιμοποιεί ο Χάιντεγκερ και να γνωρίσουν το γενικό πλαίσιο της σκέψης του.
[Σ.Σ.: Σ' αυτό το κείμενο το dasein μεταφράζεται ως εδωνά-είναι· ο όρος αναφέρεται στον άνθρωπο, το μοναδικό ον για το οποίο υπάρχει το Είναι αφού μόνο αυτό μπορεί να κατανοεί το Είναι. Ο όρος αυτός μένει συχνά αμετάφραστος.]
Ο Χάιντεγκερ και το ερώτημα του χρόνου
εισαγωγή - επιμέλεια: Γκόλφω Μαγγίνη
εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2008
«η πίστη ορίζει έναν τρόπο ύπαρξης που δεν είναι
απόρροια μιας ελεύθερης προσχώρησης, αλλά προϊόν
μιας αποκάλυψης, ενώ η στάση που γεννά τη φιλοσοφία
σημαίνει την ολοκληρωτική ανάληψη της ευθύνης για τον εαυτό»
Κ άποια φιλοσοφικά κείμενα φαίνονται, εκ πρώτης όψεως, σκοτεινά, περίπλοκα ή δυσνόητα κι έτσι, συχνά μας αποτρέπουν από το να τα γνωρίσουμε. Αυτό βέβαια δεν μειώνει τη σημασία τους ή την επιρροή που ασκούν στην πορεία και την εξέλιξη της σκέψης. Το μόνο που απαιτείται από τον αναγνώστη που θέλει να κατακτήσει δύσκολα φιλοσοφικά κείμενα είναι υπομονή, προσοχή και συγκέντρωση για την κατανόηση των επιχειρημάτων. Σε τέτοιες περιπτώσεις τα σωστά εισαγωγικά, επεξηγηματικά ή ερμηνευτικά κείμενα μπορεί να αποδειχθούν ωφέλιμα.
Ενα τέτοιο βιβλίο είναι κι αυτό, «Ο Χάιντεγκερ και το ερώτημα του χρόνου» της FranŒoise Dastur, που θέτει στο κέντρο της ανάλυσης το κύριο ερώτημα που απασχόλησε τον μεγάλο Γερμανό φιλόσοφο Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889 - 1976) και που διατρέχει το σύνολο του έργου του: ποια είναι η σχέση Είναι και χρόνου;
«Ποιος είναι ο χρόνος;»
Η FranŒoise Dastur ξεκινά με την αποσαφήνιση του κεντρικού αυτού ζητήματος. Υπάρχουν πολλοί τρόποι να μιλήσουμε για το χρόνο: μπορεί να είναι αιωνιότητα, στιγμή ή διάρκεια, παρελθόν, παρόν και μέλλον, μπορεί να είναι το γίγνεσθαι, η γέννηση ή ο θάνατος, μπορεί να είναι μέτρο της κίνησης, μεταβολή ή και Ιστορία. Η παραδοσιακή σκέψη καλύπτει όλα αυτά και πολλά ακόμα ενδεχόμενα. Ολα όμως τα παραπάνω παρουσιάζουν τον άνθρωπο σαν αυτός να ζει μέσα στο χρόνο και παρουσιάζουν το χρόνο σα να είναι κάτι που προϋπάρχει της ύπαρξης. Εδώ έγκειται μία από τις πιο ανατρεπτικές ιδέες του Χάιντεγκερ ο οποίος «υπογραμμίζει (...) ότι δεν προτίθεται να ορίσει το χρόνο ως ετούτο ή εκείνο το ον, αλλά ότι θα ήθελε μάλλον να μετασχηματίσει το ερώτημα «Τι είναι ο χρόνος;» στο ερώτημα «Ποιος είναι ο χρόνος;», δηλαδή, στο να αναρωτηθούμε μήπως τελικά ο χρόνος είμαστε εμείς οι ίδιοι».
Ετσι, το dasein είναι χρόνος. Η θεμελίωση αυτής της ιδέας δίνει το έναυσμα για την ανάπτυξη της υπαρκτικής αναλυτικής, είναι το εναρκτήριο σημείο για τη διευκρίνιση των δύο πολυσήμαντων και πολυδιάστατων εννοιών, αποτελεί, όπως υποστηρίζει η Dastur, το κέντρο της χαϊντεγκεριανής σκέψης. Για την ισχύ αυτής της πρότασης, η διαδρομή που πρέπει να ακολουθήσει ο Χάιντεγκερ είναι διπλή. Πρώτα πρέπει να δείξει πώς από το Είναι περνάμε στο χρόνο και ύστερα πώς από το χρόνο περνάμε στο Είναι. Οσον αφορά στην πρώτη κίνηση, η συγγραφέας μάς ξεναγεί στα επιχειρήματα που αναπτύσσονται στο «Είναι και χρόνος», ένα από τα σημαντικότερα φιλοσοφικά κείμενα του 20ού αιώνα, χρησιμοποιώντας τη βοήθεια προγενέστερων ή μεταγενέστερων κειμένων όπου κρίνει ότι είναι απαραίτητο για τη διευκρίνιση των συλλογισμών.
Αδιαίρετο είναι
Μέσα από την αποσαφήνιση ορισμένων όρων (όπως για παράδειγμα, η διαφορά μεταξύ υπαρξιακού και υπαρκτικού, dasein και Dasein, οντολογικού και οντικού, αυθεντικού και αναυθεντικού κ.ά.) και την παρουσίαση διάφορων εννοιών (π.χ. μέριμνα, υπαρκτικότητα, γεγονικότητα, καταπεπτωκότητα, έκσταση κ.ά.), η συγγραφέας ακολουθώντας τα βήματα του φιλοσόφου, μας εξηγεί πώς το εδωνά-είναι καταλαβαίνει τον εαυτό του μέσα από την αγωνία του θανάτου, πώς μέσω της μέριμνας επιτυγχάνεται η δομική ενότητα του εδωνά-είναι, πώς το Είναι αποτελεί μιαν αδιάσπαστη ολότητα, ποιος είναι ο ρόλος της καθημερινότητας, της ιστορίας, της ενδοχρονικότητας. Για τον Χάιντεγκερ, ο άνθρωπος δεν χωρίζεται σε ύλη και πνεύμα, δεν αποτελείται από τα διακριτά μέρη της ψυχής και του σώματος, αντίθετα, «το θέμα είναι να παραγάγουμε μια πρωταρχικότερη ερμηνεία του είναι του ανθρώπου, που τον νοεί ως αδιαίρετο είναι και όχι ως συντιθέμενο από σωματική ύλη και πνευματική μορφή».
Η δεύτερη κίνηση, το πέρασμα από το χρόνο στο Είναι, είναι κάτι που ο Χάιντεγκερ δεν ολοκλήρωσε ποτέ, όμως, η πρωτοποριακή ματιά του φιλοσόφου πάνω στη χρονικότητα του εδωνά-είναι, η σύνδεση που έπλασε μεταξύ Είναι και χρόνου, η ιδέα που είχε για την έννοια του χρόνου, όλα αυτά παραμένουν μέρος της πολύτιμης προσφοράς του στην πορεία της ανθρώπινης σκέψης. Σ' αυτό το σημείο, η συγγραφέας παρουσιάζει το θεωρητικό έργο του Χάιντεγκερ μετά το «Είναι και χρόνος», με οδηγητικό νήμα, αυτή τη φορά, την έννοια του Είναι. Στο σημείο αυτό διευκρινίζονται μερικοί όροι που χρησιμοποιήθηκαν μέσα στο κείμενο, εξετάζεται το γενικότερο πλαίσιο της σκέψης του φιλοσόφου, η χρονική οντολογία και πώς γίνεται να ιδωθεί ως επιστήμη, η οντολογική διαφορά και η διάκριση μεταξύ είναι και όντος. Με δυο λόγια η συγγραφέας μάς παρουσιάζει την ερμηνευτική φαινομενολογία και, μέσω της πεπερασμένης έννοιας της αλήθειας, την κοσμοθεωρία του Χάιντεγκερ. Αλλωστε, «δεν υπάρχει φιλοσοφία που να είναι απαλλαγμένη από οποιαδήποτε σκοπιά, διότι, αν και η φιλοσοφία δεν έχει ως καθήκον να μας προσπορίσει μια κοσμοθεωρία, είναι εντούτοις μια κοσμοθεωρία που τίθεται ως προϋπόθεση του ίδιου του ενεργήματος του φιλοσοφείν».
Μια καινούργια γλώσσα
Η ίδια η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Χάιντεγκερ με όλες τις ιδιοτροπίες της είναι μέρος της κοσμοθεωρίας του και όποιος εξοικειώνεται με τη σκέψη αυτού του μεγάλου στοχαστή είναι σα να μαθαίνει και μια καινούρια γλώσσα, στην οποία μπορεί να εκφράσει πολλές φιλοσοφικές έννοιες, να διατυπώσει διάφορες αλήθειες με ένα νέο τρόπο. Αλλωστε, όπως πίστευε κι ο ίδιος ο Χάιντεγκερ, η πρωτοτυπία του στοχασμού του δεν βρίσκεται στην ανακάλυψη νέων ιδεών αλλά στην επανατοποθέτηση και την ανάλυση με μεγαλύτερη ακρίβεια των προβλημάτων που απασχολούν εδώ και αιώνες τη φιλοσοφία: «Αυτό που αναδεικνύεται, έτσι, είναι το νόημα μιας «επανάληψης του ερωτήματος για το Είναι»: επαναθέτω το ερώτημα σημαίνει, πράγματι, «θέτω εκ νέου», με ριζικότερο τρόπο, το ίδιο ερώτημα». Η FranŒoise Dastur δεν απλοποιεί τη σκέψη του συγγραφέα, κάτι τέτοιο θα ήταν λάθος, αλλά μέσα από την ανάλυσή της επιτρέπει στους αναγνώστες να συνηθίσουν τη δύσκολη ορολογία που χρησιμοποιεί ο Χάιντεγκερ και να γνωρίσουν το γενικό πλαίσιο της σκέψης του.
[Σ.Σ.: Σ' αυτό το κείμενο το dasein μεταφράζεται ως εδωνά-είναι· ο όρος αναφέρεται στον άνθρωπο, το μοναδικό ον για το οποίο υπάρχει το Είναι αφού μόνο αυτό μπορεί να κατανοεί το Είναι. Ο όρος αυτός μένει συχνά αμετάφραστος.]
Τρίτη 1 Δεκεμβρίου 2015
ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΟ...ΚΙΝΗΤΟ ΜΕ ΜΙΑ ΑPP.
https://play.google.com/store/apps/details?id=gr.cite.lbs.mobile.android
ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ> ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ
ΥΛΗ> ΕΝΟΤΗΤΕΣ 2 ΚΑΙ 5
Σπονδυλωτό
Θηλαστικό
τρίτος όρος: μέσος όρος
Σχήματα συλλογισμών:
A.
Πρώτο σχήμα είναι εκείνο, που έχει τον Μ υποκείμενο στη μείζονα και κατηγορούμενο στην ελάσσονα:
Μ – Κ Τα βασικά δικαιώματα του ανθρώπου
είναι απαραβίαστα .
Υ – Μ Η προσωπική ελευθερία είναι βασικό δικαίωμα
του ανθρώπου.__________________________
Υ – Κ η προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστη
Β.
Δεύτερο σχήμα είναι εκείνο, που έχει τον Μ κατηγορούμενο και στις δύο προκείμενες:
Κ - Μ Κανένας ηθικός άνθρωπος δεν είναι συκοφάντης.
Υ – Μ Μερικοί άνθρωποι είναι συκοφάντες.__________
Υ – Κ Μερικοί άνθρωποι δεν είναι ηθικοί .
Γ.
Τρίτο σχήμα είναι εκείνο, που έχει τον Μ υποκείμενο και στις δύο προκείμενες:
Μ – Κ Κάθε μεγάλο καλλιτέχνημα είναι κτήμα
της ανθρωπότητας.
Μ – Υ Μερικά μεγάλα καλλιτεχνήματα είναι δημιουργήματα
του ελληνικού πολιτισμού._____________________
Υ – Κ Μερικά δημιουργήματα του ελληνικού πολιτισμού
είναι κτήματα της ανθρωπότητας.
Δ.
Τέταρτο σχήμα είναι εκείνο που έχει το μέσο όρο κατηγορούμενο στη μείζονα, υποκείμενο στην ελάσσονα:
Κ– Μ Μερικές εφευρέσεις μεταβάλλουν τις τύχες του κόσμου.
Μ – Υ Ό,τι μεταβάλλει τις τύχες του κόσμου είναι
κοσμοϊστορικό γεγονός.________________________
Υ – Κ Μερικά κοσμοϊστορικά γεγονότα είναι εφευρέσεις.
Σχεδιαγράμματα 2ου Κεφαλαίου
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ
ΕΝΟΤΗΤΑ 1Η: ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΣ
Γλώσσα = Κύριο μέσο επικοινωνίας.
Βασικός σκοπός της γλώσσας η επικοινωνία.
Σημασίες της λέξης «γλώσσα»:
- φυσικές γλώσσες επικοινωνίας των ανθρώπων
- κώδικες επικοινωνίας των ζώων
- τεχνητά συστήματα σημείων
- ιδιαίτερος τρόπος γραφής ή ομιλίας
- ιδιαίτερες εκφράσεις ορισμένων κοινωνικών ομάδων
Φυσικές γλώσσες = Κώδικες επικοινωνίας με λέξεις με στόχο τη μετάδοση και την επεξεργασία πληροφοριών.
Σχέση γλώσσας και σκέψης: άμεση σύνδεση και αλληλεξάρτηση.
Νόαμ Τσόμσκυ: «Βαθιά δομή» της γλώσσας λειτουργία του ανθρώπινου νου.
ΕΝΟΤΗΤΑ 2Η: ΛΕΞΕΙΣ, ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
1. Λέξεις και νόημα
Η γλώσσα αποτελείται από λέξεις.
Λέξη = Το μικρότερο τμήμα της γλώσσας που έχει νόημα.
Δήλωση ενός συγκεκριμένου πράγματος
(«ταμπέλα»).
Νοηματοδότηση σε συνδυασμό με άλλες λέξεις. Δημιουργία προτάσεων.
Δυνατότητα ορισμού κάποιων λέξεων και αδυναμία ορισμού κάποιων άλλων.
Αναφορά των λέξεων και σε έννοιες (π.χ. «βιβλίο» Παραπέμπει σε μια ολόκληρη κατηγορία πραγμάτων).
Συσχετισμός λέξεων και εννοιών καθολικότητα και παγκόσμια εμβέλεια νοήματος δυνατότητα μετάφρασης από γλώσσα σε γλώσσα.
2. Οι καθολικές έννοιες
Έννοιες: 1. δήλωση ενός συνόλου ίδιων πραγμάτων (π.χ. βιβλίο).
2. δήλωση χαρακτηριστικών πραγμάτων (π.χ. δικαιοσύνη, λευκότητα).
δυσκολία ορισμού
Πλατωνικός δυϊσμός:
- Ο Πλάτων διακρίνει τον αισθητό κόσμο της εμπειρίας και τον υπεραισθητό κόσμο των ιδεών.
- Οι ιδέες προσεγγίζονται μόνο με το νου και περιγράφουν τις καθαρές ουσίες.
- Οι ιδέες είναι αμετάβλητες, αιώνιες και ανώλεθρες και συνιστούν τα αρχέτυπα των αισθητών αντικειμένων.
Αριστοτέλης:
- Τα «καθόλου» ή οι καθολικές έννοιες (= κοινά γνωρίσματα των πραγμάτων) ενυπάρχουν στα φυσικά αντικείμενα.
- Προκύπτουν και διαμορφώνονται με νοητική αφαιρετική διαδικασία.
Εμπειριστές φιλόσοφοι (Τζον Λοκ – Ντέιβιντ Χιουμ):
- Εκφράζουν παρόμοιες απόψεις με τον Αριστοτέλη.
- Σκεπτόμενοι μία έννοια, χρησιμοποιούμε τα κοινά χαρακτηριστικά όλων των εκδοχών της.
- Κάθε εικόνα που σχηματίζουμε είναι κάτι το ατομικό.
- Προβλήματα: Πώς η ατομική εικόνα εξηγεί τη γενικότητα της καθολικής έννοιας;
Αν οι καθολικές έννοιες είναι συστατικά της σκέψης, τότε πώς διασφαλίζεται η αντικειμενικότητά τους, αφού οι σκέψεις διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο;
Νομιναλισμός ή ονοματοκρατία:
- Δεν υπάρχουν καθολικές έννοιες.
- Υπάρχουν μόνο ατομικά πράγματα που ονοματοθετούνται.
- Τα πράγματα ανήκουν σε ορισμένη κατηγορία λόγω της ομοιότητάς τους. Η έννοια όμως της ομοιότητας συνιστά καθολική έννοια.
3. Μη ρωτάτε για το νόημα, ρωτήστε για τη χρήση
Βιτγκενστάιν:
- Η γλώσσα είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο.
- Επικέντρωση στη χρήση των λέξεων και φράσεων στη γλώσσα και όχι σε θεωρίες για το νόημά τους.
- Προτάσσει την αναζήτηση των συνθηκών χρήσης της γλώσσας και των κανόνων εφαρμογής της.
- Η γλώσσα δεν είναι μόνο μέσο πληροφόρησης και περιγραφής, αλλά χώρος δράσης (επιτελεστική λειτουργία της γλώσσας – Τζον Όστιν).
Προβλήματα:
- Μπορούν δύο λέξεις να έχουν το ίδιο νόημα, χωρίς να έχουν την ίδια χρήση;
- Αν η χρήση των λέξεων τις σηματοδοτεί, τότε οι διάφορες γλώσσες θα ήταν μεταξύ τους ασύμβατες και αμετάφραστες.
- Πώς νοείται η ύπαρξη καθολικών εννοιών;
- Αν το νόημα μιας λέξης εμπεριέχει το σύνολο των χρήσεών της, μπορούμε να μιλούμε για άστοχη χρήση της;
Ανοικτό το ερώτημα για το νόημα των λέξεων.
ΕΝΟΤΗΤΑ 3Η: ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ;
Διαχρονικό το αίτημα της αλήθειας.
«Αλήθεια»: α (στερητικό) + λήθη Πλάτων
α (στερητικό) + λανθάνω αποκάλυψη της ουσίας των πραγμάτων
Σημασία αλήθειας για τον άνθρωπο:
- Απαίτηση αληθούς πληροφόρησης από τους πολιτικούς.
- Προσδοκία αναζήτησης και αποκάλυψης της αλήθειας από τους δικαστικούς.
- Εκτίμηση προς αυτούς που λένε αλήθεια και περιφρόνηση προς εκείνους που ψεύδονται.
- Υποχρέωση της επιστήμης να ανακαλύπτει την αλήθεια.
Δυσκολίες στη διευκρίνιση της έννοιας ως προς:
- τα κριτήρια θεώρησης κάποιας κρίσης ή πληροφορίας ως αληθούς
- τη σχέση των προσωπικών πεποιθήσεων με την πραγματικότητα.
1. Τι εννοούμε με τη λέξη «αλήθεια»;
Χρήση της λέξης «αλήθεια», όταν αναφερόμαστε σε γνώμες, πεποιθήσεις, θεωρίες, περιγραφές, οι οποίες εκφέρονται με προτάσεις. Η αλήθεια ή το ψέμα είναι χαρακτηριστικά προτάσεων.
S.O.S. Οι προτάσεις αυτές πρέπει να δηλώνουν κάτι.
Ευχές, προσταγές, ερωτήσεις, παρακλήσεις δεν μπορούν να χαρακτηριστούν αληθείς ή ψευδείς.
Χρήση του επιθέτου «αληθινός» για το χαρακτηρισμό πραγμάτων. Οι σκέψεις – προτάσεις για τα πράγματα είναι αληθείς ή ψευδείς, όχι τα ίδια τα πράγματα.
Σχέση αλήθειας – γνώσης: Όλες οι γνώσεις είναι αληθείς.
αλήθεια
Υπάρχουν αλήθειες που δεν είναι γνώσεις. Η έννοια της αλήθειας ευρύτερη από την έννοια της γνώσης.
γνώση
Ρενέ Ντεκάρτ: Μόνη απόλυτα βέβαιη και αληθής πρόταση: «Σκέφτομαι άρα υπάρχω».
Όσα συλλαμβάνουμε με τη σκέψη μας κατά τρόπο σαφή και ξεχωριστά το ένα από το άλλο είναι αληθή.
Κριτήριο της αλήθειας το προφανές και το αυταπόδεικτο.
Αμφιλεγόμενα σημεία: α) Τι είναι προφανές, βέβαιο και αυταπόδεικτο; Όσα θεωρήθηκαν προφανή ή αυταπόδεικτα αποδείχτηκαν πολλές φορές συνυφασμένα με την πλάνη.
Σωκράτης: Ελεγκτική μέθοδος προσπάθεια αποκάλυψης της πλάνης.
«έν οιδα ότι ουδέν οιδα»
β) Τι είναι ψέμα; Οι μη απόλυτα βέβαιες, οι καθόλου βέβαιες, οι λίγο βέβαιες προτάσεις…;
Χαρακτηριστικά κριτηρίων για τη διασάφηση της αλήθειας:
- Πρέπει να αφορούν όλες τις προτάσεις, όχι μερικές.
- Πρέπει να επιτρέπουν το ψεύδος ως άρνηση της αλήθειας.
- Θα πρέπει να είναι έξω από την πρόταση που αφορά το ψεύδος ή την αλήθεια.
2. Θεωρίες για την αλήθεια
Α. θεωρία της αντιστοιχίας
Ρίζες: Πλάτων – Αριστοτέλης
Συστηματική επεξεργασία: Σχολαστικοί του Μεσαίωνα
Εφόσον το περιεχόμενο μιας πρότασης που εκφράζει κάποια πεποίθηση αντιστοιχεί πλήρως στη φύση των πραγμάτων και στις μεταξύ τους σχέσεις, τότε η πρόταση είναι αληθής. Στην αντίθετη περίπτωση είναι ψευδής.
Προϋποθέσεις:
α) Κάθε γνώση είναι γνώση της πραγματικότητας.
β) Η πραγματικότητα δεν αναπλάθεται αυθαίρετα από την ανθρώπινη νόηση, αλλά επιβάλλει σ’ αυτήν τους κανόνες της.
Προβληματικό σημείο: Προϋποθέτει την ανακατασκευή της πραγματικότητας σύμφωνα με μια σειρά πνευματικών διεργασιών.
Απαιτούνται νέες προϋποθέσεις, ώστε η αντιστοιχία να είναι έγκυρη και αποδεκτή:
- Η σκέψη πρέπει να συμφωνεί διαρκώς με τον εαυτό της, να σέβεται τις αρχές της, χωρίς άλματα, κενά ή αντιφάσεις.
- Η σκέψη πρέπει να μελετά συστηματικά τα φαινόμενα ως γνήσια αφετηρία κάθε ορθής γνωστικής διαδικασίας.
- Το εμπειρικό υλικό από τη μελέτη των φαινομένων πρέπει να υποβάλλεται σε πνευματικό έλεγχο και να αξιοποιείται.
- Η ερμηνεία της πραγματικότητας πρέπει να έχει δυναμικό χαρακτήρα.
Αμφισβητήσεις:
- Μπορούμε να κατανοήσουμε τι είναι η υποτιθέμενη αντιστοιχία νου και πραγματικότητας;
- Μπορούμε να ελέγξουμε πώς επιτυγχάνεται;
Β. Θεωρία της συνοχής
Ρίζες: Χέγκελ – Μπέρκλεϋ – Σπινόζα – Σωκράτης (ελεγκτική διαλεκτική)
Εφόσον για ένα θέμα διατυπώνεται ένα σύστημα ερμηνευτικών προτάσεων που δεν παρουσιάζουν αποκλίσεις ή αντιφάσεις μεταξύ τους, αλλά χαρακτηρίζονται από αυστηρή λογική συνοχή και συνάφεια, τότε αυτές οι προτάσεις αληθεύουν.
Αμφισβητήσεις:
- Το κριτήριο της συνοχής δεν είναι αντικειμενικό, αφού θα ήταν δυνατό να έχουμε δύο εξίσου συνεκτικά συστήματα όπου οι προτάσεις του ενός να αντιφάσκουν με τις προτάσεις του άλλου.
- Ταιριάζει περισσότερο σε ιδεαλιστικά συστήματα παρά σε προτάσεις ( εμεπιρία, εξωτερικός κόσμος).
Γ. Άλλες θεωρήσεις
(α) Πραγματιστές φιλόσοφοι: Κριτήριο της αλήθειας είναι η πρακτική ωφέλεια, ενώ αληθές είναι ό,τι προάγει τον άνθρωπο, εξυπηρετώντας τα καλώς εννοούμενα συμφέροντά του.
Αμφισβητήσεις:
- Δυσκολία εφαρμογής των κριτηρίων στις θετικές επιστήμες.
- Δυσχέρεια κατάληξης στο τι είναι ωφέλιμο ή συμφέρον.
(β) Σύγχρονοι φιλόσοφοι: Πρέπει να εγκαταλείψουμε την ενασχόληση με την έννοια της αλήθειας. Κατ’ αυτούς η αλήθεια δηλώνει απλώς ότι εγκρίνουμε ή αποδεχόμαστε μια πρόταση ή μια πεποίθηση.
ΕΝΟΤΗΤΑ 4Η: ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ
1. Λόγος και λογική
Λόγος = ομιλία, συζήτηση, λέξη, διήγηση, λόγος, δύναμη της διάνοιας, λογική σκέψη, αιτιολόγηση. επιχειρηματολογία, λογισμός, λογαριασμός…
λογικός = ο έχων ορθό λόγο ή κρίση, ο ικανός στη λογική σκέψη, εύλογος
Λογική ή Λογική Τέχνη = 1. επιστήμη της ανθρώπινης σκέψης
2. επιστήμη που μελετά τους νόμους της σκέψης
3. επιστήμη που ασχολείται με τους νόμους της ορθής σκέψης
4. επιστήμη που μελετά τα έγκυρα επιχειρήματα (αριστοτελική λογική «Αναλυτικά Πρότερα»)
2. Σύντομη ιστορική αναδρομή
Προσωκρατικοί φιλόσοφοι – σοφιστές: Στοιχειώδεις προβληματισμοί πάνω στους κανόνες της λογικής.
Σοφιστές:
- Διδασκαλία τέχνης πειθούς.
- Επαρκής υποστήριξη δύο αντίθετων απόψεων.
- Χρήση αληθοφανών αλλά μη έγκυρων επιχειρημάτων («σοφίσματα»).
Αριστοτέλης - Θεμελιωτής της λογικής:
- Συστηματική μελέτη λογικών θεμάτων, ταξινομώντας τις διάφορες μορφές προτάσεων και έγκυρων επιχειρημάτων.
- Λογική κατηγορημάτων.
- Αναλλοίωτη σχεδόν η λογική του ως το 19ο αι.
- «Όργανον» = 6 συνολικά έργα λογικής.
Στωικοί φιλόσοφοι – Χρύσιππος:
- Λογική προτάσεων.
- Το συμπέρασμα προκύπτει από τη σχέση των προτάσεων μεταξύ τους.
- Η μία προκείμενη είναι υποθετική πρόταση.
Άραβες & Χριστιανοί φιλόσοφοι Μεσαίωνα:
- Σχολιασμός έργων Αριστοτέλη – λογική.
- Βελτίωση σημείων αριστοτελικής λογικής.
16ος αι. κ.ε.: Ύφεση στη λογική έρευνα (εξαίρεση: Λάιμπνιτς).
Μέσα 19ου αι. κ.ε.:
- Αναζωπύρωση ενδιαφέροντος από φιλοσόφους και μαθηματικούς για τη λογική.
- Συμβολική ή μαθηματική λογική (Ντε Μόργκαν, Μπουλ, Μπολζάνο).
- Σχολές: Αλγεβρική (Περς, Βεν), Λογιστική (Φρέγκε, Ράσελ), Φορμαλιστική (Χίλμπερτ).
- Επίδραση και βασικό εργαλείο της σύγχρονης αναλυτικής φιλοσοφίας.
Μέρος ή εργαλείο της φιλοσοφίας;
Σήμερα θεωρείται ανεξάρτητη επιστήμη.
ΕΝΟΤΗΤΑ 5Η: ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ
Θέμα ενότητας: Βασικά στοιχεία της αριστοτελικής λογικής
1. Έννοιες
Πλάτος = Το σύνολο των ομοειδών αντικειμένων που υπάγονται σε μία έννοια.
Βάθος = Το σύνολο των κοινών χαρακτηριστικών όλων των αντικειμένων που υπάγονται σε μία έννοια.
Γένος = Η ευρύτερη έννοια που περιλαμβάνει στο πλάτος της μία ή περισσότερες έννοιες.
ΖώοΣπονδυλωτό
Θηλαστικό
Είδος = Η στενότερη έννοια που περιλαμβάνεται στο πλάτος μίας άλλης.
Προσεχές γένος = Το αμέσως ευρύτερο γένος μιας έννοιας.
Προσεχές είδος = Το αμέσως στενότερο είδος μιας έννοιας.
Ειδοποιός διαφορά = Το χαρακτηριστικό γνώρισμα που διαφοροποιεί τη στενότερη έννοια από την ευρύτερη.
Σχέσεις εννοιών ως προς το πλάτος:
- Επάλληλες έννοιες: Έχουν το ίδιο πλάτος.
- Υπάλληλες έννοιες: Η μία έννοια είναι γένος της άλλης.
- Επαλλάσσουσες έννοιες: Οι δύο έννοιες συμπίπτουν κατά ένα μέρος ως προς το πλάτος τους.
- Παράλληλες έννοιες: Έχουν τελείως διαφορετικό πλάτος, παρόλο που υπάγονται σε μία ευρύτερη έννοια.
Σχέσεις εννοιών ως προς το βάθος:
- Αντίθετες έννοιες: Βρίσκονται στα άκρα μιας κλίμακας εννοιών, ανάμεσα στις οποίες υπάρχουν άλλες ενδιάμεσες έννοιες.
- Αντιφατικές έννοιες: Η μία είναι άρνηση της άλλης, χωρίς να υπάρχει τίποτε κοινό ανάμεσά τους.
2. Προτάσεις
Χαρακτηριστικά προτάσεων που ενδιαφέρουν τη λογική:
- Αποφαντικές / δηλωτικές: Δηλώνουν γνώμες ή πεποιθήσεις.
- Μπορούν να χαρακτηριστούν αληθείς ή ψευδείς.
- Στην απλή δηλωτική πρόταση αποδίδεται σε μία έννοια (υποκείμενο: Υ) μία άλλη έννοια (κατηγόρημα: Κ).
- Οι δύο έννοιες συνδέονται μεταξύ τους με ένα συνδετικό ρήμα.
- Διακρίνονται σε καταφατικές και αποφατικές, ανάλογα με τον τρόπο που αποδίδεται το κατηγόρημα στο υποκείμενο (θετικό ή αρνητικό αντίστοιχα).
- Χωρίζονται σε καθολικές και μερικές, ανάλογα με το αν η πρόταση αναφέρεται σε όλο το πλάτος του υποκειμένου ή σε μερικά αντικείμενα της έννοιας του υποκειμένου.
- Οι προτάσεις των οποίων το υποκείμενο είναι ένα συγκεκριμένο άτομο λέγονται ατομικές.
Σχέσεις μεταξύ των προτάσεων:
- Αντιφατικές προτάσεις: Δεν μπορεί να είναι συγχρόνως και αληθείς και ψευδείς.
- Αντίθετες προτάσεις: Δεν μπορεί να είναι συγχρόνως αληθείς, αλλά μπορεί να είναι συγχρόνως ψευδείς.
- Συμπληρωματικές προτάσεις: Είναι δυνατόν να είναι συγχρόνως είτε αληθείς είτε ψευδείς.
3. Συλλογισμοί
Χαρακτηριστικά συλλογισμών:
- Το συμπέρασμα προκύπτει από δύο προκείμενες προτάσεις.
- Όλες οι προτάσεις είναι απλές (Υ- Κ).Στις προτάσεις αυτές εμπλέκονται τρεις έννοιες.
τρίτος όρος: μέσος όρος
Σχήματα συλλογισμών:
Α.
|
Β.
|
Γ.
|
Δ.
|
Μ – Κ
|
Κ – Μ
|
Μ – Κ
|
Κ – Μ
|
Υ – Μ
|
Υ – Μ
|
Μ – Υ
|
Μ – Υ
|
Υ – Κ
|
Υ – Κ
|
Υ – Κ
|
Υ – Κ
|
A.
Πρώτο σχήμα είναι εκείνο, που έχει τον Μ υποκείμενο στη μείζονα και κατηγορούμενο στην ελάσσονα:
Μ – Κ Τα βασικά δικαιώματα του ανθρώπου
είναι απαραβίαστα .
Υ – Μ Η προσωπική ελευθερία είναι βασικό δικαίωμα
του ανθρώπου.__________________________
Υ – Κ η προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστη
Β.
Δεύτερο σχήμα είναι εκείνο, που έχει τον Μ κατηγορούμενο και στις δύο προκείμενες:
Κ - Μ Κανένας ηθικός άνθρωπος δεν είναι συκοφάντης.
Υ – Μ Μερικοί άνθρωποι είναι συκοφάντες.__________
Υ – Κ Μερικοί άνθρωποι δεν είναι ηθικοί .
Γ.
Τρίτο σχήμα είναι εκείνο, που έχει τον Μ υποκείμενο και στις δύο προκείμενες:
Μ – Κ Κάθε μεγάλο καλλιτέχνημα είναι κτήμα
της ανθρωπότητας.
Μ – Υ Μερικά μεγάλα καλλιτεχνήματα είναι δημιουργήματα
του ελληνικού πολιτισμού._____________________
Υ – Κ Μερικά δημιουργήματα του ελληνικού πολιτισμού
είναι κτήματα της ανθρωπότητας.
Δ.
Τέταρτο σχήμα είναι εκείνο που έχει το μέσο όρο κατηγορούμενο στη μείζονα, υποκείμενο στην ελάσσονα:
Κ– Μ Μερικές εφευρέσεις μεταβάλλουν τις τύχες του κόσμου.
Μ – Υ Ό,τι μεταβάλλει τις τύχες του κόσμου είναι
κοσμοϊστορικό γεγονός.________________________
Υ – Κ Μερικά κοσμοϊστορικά γεγονότα είναι εφευρέσεις.
ΕΚΠ.ΠΗΓΗ
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)